En pasando un par d'hores, la sidre achampanao —perronero— y el vinu portugués que rulaba pela mesa yá calentara los picos abondo como pa qu'empezáramos a picamos. Ye lo que tienen les obligaes xuntances familiares de Navidá. Yo, que yá tenía que tar más que tralláu nestos bailles, nun tuvi que dexar que pasara —non delantre Güelita—, pero cayí otra vez. Tocando les tecles xustes, el mio tíu fue quien a envizcame na llamuerga del bable. Engarrémonos.

Él, falando nun perfectu asturianu y en metá l'aldea, tando a un quilómetru escasu de la so casería, del horru y el güertu qu'heredó del so bisgüelu, razonóme lo malo y lo fato que yera puxar pola nuestra xíriga de probes aldeanos, encamentóme que meyor aprendiere idiomes internacionales que sirvieren pa ganar perres, acusóme de defender la oficialidá por interés económicu personal y, en xeneral, soltóme dafechu la retafila d'ataques anti-llingües rexonales cola que tolos díes lu mayen dende la canal de televisión que tanto-y presta ver (Intereconomía). Los pensamientos ayenos qu'agora-y valen p'afitar l'auto-vergüenza que-y aprendieron de guaḥe, hai cincuenta años, nes llendes físiques del mesmu quilómetru cuadráu nel que charrábemos. De sobra sabía él, cuando lo dicía, qu'una d'eses interllingües de prestixu económicu fálola bien curioso y que nunca nun tuvi negociu o gané un duru con nada averao a la llingua asturiana (1).

Enveredando pel camín románticu que tán inútil ye nestes engarradielles, yo contestába-y que cada llingua guarda un mou d'entender l'universu, que la nuestra ye la única que val pa esplicar el nuestru ámbitu y que por eso tenemos que la valorar. Falé-y de los nomes qu'él y la so madre daben a les coses del nuestru mundu (fechu, hacía cinco minutos, de xigales, orpín y refalfiu). Falé-y del auto-odiu inxertu na so personalidá, de como-y lu aprendieron por fenómenos d'aculturación que, na nuestra historia familiar nun tienen nin gota de metafísico: conoz él bien d'anécdotes y asocedíos que, vivíos y contaos en primera persona, pasemos de padres a fíos como exemplu del como la nuestra naturaleza rural y asturfalante ye estigma vergonzosu na ciudá y la modernidá.

Pero nun fue la engarrada lo importante, lo que me quedó pa siempre, d'aquella nueche.

Dende l'otru llau de la mesa, Güelita bullía malagusto na siella. Dándo-y dacuando un sorbucu al so vasín de moscatel, sentía en silenciu les faltosaes que fíu y nietu dicíemos. Entós, espetando les sos neñines nes míes, colos sos güeyos color miel dalgo enchispaos pol alcohol pero con una mirada dura y intelixente, dixo —nun tonu baxu, tranquilu y repunante, con esa autoridá que namás tienen les güeles bonales—:

—Paezme bien que fales asturiano, fiín, pero has facelo bien: nun digas ámbitu.

Con esa risina nos llabios que tien el que fizo una maldá adrede, pegó otru sorbín al moscatel. Güelita quixo mancáme y mancóme. Ye un mou vieyu d'aprender.

Yo callé. Per dientro, pruyíame falá-y del necesariu usu de cultismos y tecnicismos nes llingües normales, de rexistros baxos y altos, de cómo s'arrequexó históricamente la nuestra fala a lo rural hasta convencemos de que nun valía pa otra cosa, de cómo pertenezo a una xeneración d'asturfalantes qu'entró ensin torgues en tolos niveles educativos y económicos de la sociedá, d'altor lliterariu... Pero callé. Porque, nel fondu, supi qu'ella tenía razón.

Supi que dicir esa pallabra nesi momentu, na mio casa y delantre Güelita, fala en realidá de los mios años d'educación —d'indoctrinación— n'instituciones castellanofalantes, fala del pesu que tienen les mies llectures d'adultu y los medios de comunicación na verdadera cadarma del mio pensamientu; esa que, fecha con munches cibielles que nun ñacieron nesti quilómetru cuadráu, yá nun ye a esplicar esti universu d'un mou curiosu. Foriatu de mio mesmu.

La xeneración de mio güela fue la primera en conocer, yá de bien mayor, la ciudá. En realidá, nunca nun salió del güertu y del prau, pero conocióla. Viéronla cuando, de rapacinos, andaben de madreñes siete quilómetros cola burra pa vender na plaza lo que, pa ellos, yera lo más preciao del mundu —pataques, fabes y fréxoles; limones, ñisos y piescos—; cuando Padrín, que yera xófer de tranvíes, traía per casa dalgún xuguete o revistuca; cuando suañaben con dexar de llendar embaxo l'orbayu y ganar perres pa mercar un coche y un traxe de categoría. En cuantes llegaron ellí y llevaron los primeros focicazos, aprendieron la vergüenza de ser lo que yeren: asturianos.

La segunda xeneración, la de los sos fíos, tuvo la oportunidá de ser normal. Fue a estudiar y fizo la mili nel sur. Colocáronse bien, aprendiendo a callar siempre'l secretu y vergonzosu orixe: la quintana, el pueblu, la mina. Con too, esa naturaleza siempre esistió, siempre asomó la patuca y, pa dellos, cuando-yos traxo vergüences per fuera tamién-yos traxo un arguyu secretu, que guardaron no más fondo les coraes. Hoi, nengunu dellos vive na ciudá: cuando pudieron, volvieron al prau maternu. Prefieren andar 30 quilómetros en coche hasta'l trabayu tolos díes qu'añerar ente fumu y formigón.
La tercer xeneración, la mía, apurrió l'espeyu a esta historia. Fitada nel trabayu de l'anterior (que fuera la primera qu'entró na universidá y que vió esi espeyu), púnxolu na antoxana la casa pa que güelos y padres se miraren: dellos siguieron refugándose a sigo mesmos, dellos volvieron a reconocese.

Yo sé que Güelita volvió a reconocese. Anque les mancadures dexaron señal, a ella (que, como toos nosotros, ye tovía la rapacina que fue, aquella qu'andaba a mores cuando sintió per primer vez el ruíu del motor d'un avión bombarderu) présta-y que yo puxe polo asturiano, que fale con arguyu la so fala y que nunca más nun quiera tener vergüenza. Véolo en too. Cuando me cuenta histories de los sos mayores, cuando m'enseña pallabres pa que nun se pierdan. Vilo cuando, enantes d'una de les últimes procesiones pela Cai Uría, cosió la bandera d'Asturies na vara d'ablanu que cortara'l mio padre.

La primera y la segunda xeneración tán vives. El so "viaxe diglósicu" nun terminó, camuda al mesmu tiempu que'l míu propiu. Yo quiero entornalu dafechu. Ellos y elles —dellos y delles: los que yá nun s'odien— tamién. El camín ye'l mesmu dende cuantayá y nun lu entamemos nosotros. Por eso ye importante nun olvidar esi principiu: si lu escaecemos, si lu tracamudiamos, perderémonos nosotros mesmos.

Paezme que yera Milio Rodríguez Cueto'l que dicía, non ensin humor, que l'asturianu yera oxetivamente la llingua más guapa del mundu porque yera la única que tien una pallabra pa toes y caúna les coses que n'Asturies hai. Y ye verdá. Nun ye grandonismu, ye que de verdá los asturianos y asturianes falaron y falen de too lo posible al traviés de la so ferramienta llingüística. De la ñube, la guerra, la pación y l'amor: de tolo qu'hai y pue haber.
Hai una pallabra asturiana pa dicir ámbitu na nuestra casa, delantre la nuestra güela.

Al tiempu, la fala ta viva y l'universu cambia. Apaecen güeyaes nueves que necesiten nomes nuevos. Hoi, nun ye posible falar de Teoría de la Ciencia ensin dicir paradigma, nun se pue falar de pensamientu ensin sinapsis, de socioloxía ensin contestu nin de sociollingüística o lliteratura ensin mentar rexistros.

Pero pal mieu, la dulda, la gayola y el querer, en tolos moos y graos que puen sentise, hai pallabres tan vieyes como los montes. Ye normal que'l falante patrimonial, cola historia diglósica que vivió, nun se reconoza al sentir dellos usos de la so fala lloñe del so mundu —n'ámbitos técnicos, estraos de neoloxismos, préstamos d'otres llingües y cultismos—. Que tenga el mesmu sentimientu cola lliteratura que ñaz d'esa mesma fala o col so usu nos medios de comunicación, non. Nesos llugares, el rexistru perfechu, el puyu nel qu'ha fitase siempre la llingua ha ser la fala patrimonial de la que ñaz.

De la rellación ente llingua estándar, rexistru estándar y lliteratura d'anguaño, sal la llingua del futuru, l'asturianu qu'han heredar les prósimes xeneraciones. Sabíenlo bien los pioneros escritores del Resurdimientu, criticaos a lo último —a veces, refugaos con despreciu— polos sos hiperasturianismos, arcaismos, mestura dialectal, temática autorreferencial y búsqueda d'un estándar con identidá dixebrada. Dende'l puntu de vista históricu, la so escritura fue lóxica y necesaria. Había que garrar identidá cultural, voz propia y arguyu, al empar que se defendía lo vieyo, lo de fondu raigañu. Ficiéronlo pero, con too, el rexistru lliterariu acabó demasiaes veces —hai que lo reconocer— en un discursu tapecíu y lloñe del falante.

La segunda xeneración quixo defendese como una lliteratura d'altor internacional capaz de falar de cualquier cosa con esa ferramienta llingüística. Trabayaron el rexistru con procuru y, en dos décades, dieron con un estándar lliterariu creyible —que s'asemeya y debe muncho más de lo que piensa al rexistru anterior—, mui aceptáu en xeneral polos falantes y esitosu enforma no lliterario: entra en cualquier campu semánticu y usa cualquier preséu técnicu dende un mou d'entender l'universu —esto ye, un códigu llingüísticu— asturianu dafechu. Anque más que de cambéu de xeneración, igual habría que falar de cambéu de paradigma —munches persones escribieron dende los dos llugares—, esti grupu d'escritores sí s'enfotó en llegar a esi rexistru arrémente, n'usar la llingua nos sos sentíos patrimoniales anque tuvieren rozando terrén virxe. Por ello, somos quien a allugar nel mapa de la realidá más palpuñable'l so inventáu Grandiella, a falar en chigre col Orlando que llevaba una camiseta del Kill 'Em All mientres sacaben al so hermanu del pozu, a ver el color del sable na Kano africana o a sentir a Encarnación de la Fonte repetir aḷḷicuḷḷó na corrada.

Nes mies manes tengo una de les meyores noveles de la tercer xeneración —la más nueva, la que conoció a Nick Cave y a David Lynch pero yá nun fundió les manes na tierra moyao (2)—. Tampoco nun fai falta que yo-y dea esi títulu (dó-ylu): carrétalu tatuáu en llombu dende enantes de ñacer y yá falen d'él como exemplu de la lliteratura asturiana del futuru. Razones lliteraries hailes abondo, como l'ayalga técnica que descubre nel usu de la voz narradora, l'enguedeyau desenguedeyamientu del argumentu al traviés del esamen emocional y el talentu brillante col qu'ata'l destín d'estes xeneraciones que, xuníes, afuxen de sigo mesmes. Gran obra. Con too y con ello, déxame un tastu raru...

Doime cuenta de qué pasa en lleendo na portada una pallabra que me lleva a aquella nueche d'iviernu. Estes páxines danme una sensación asemeyada a otra que yá sintiera antes, pero al revés: un Síndrome del Doctor Mateo voltiáu. Nesa serie de televisión, dícenmos que los personaxes son asturianos, asegúrenmos que tan cabo'l Seya, vémoslos echar culinos en chigre, calzar madreñes y curiar xates, pero... cuando falen, l'universu mesmu rincha. Too nesa serie ye falso y mentira: antroxu fuera, "auténtica impostura".
Nun ye esaxerao dicir que cada llingua llenda un universu dixebráu, ye lliteral. Cuantayá que los psicólogos saben que les estructures llingüístiques formen les del pensamientu mesmu, eses coles que'l ser humanu fai'l so mundu y, pela contra, qu'eses estructures cognitives tresmítense de mou llingüísticu. Entós, la verdadera diferencia ente llingües nun ta —como piensen dellos filólogos— na fonética/fonoloxía, na morfoloxía o la sintaxis: ta nel universu que guarden. Pa un falante nativu d'inglés nun hai dixebra ente ser y tar, dalgo que los asturfalantes nun seremos nunca a pescanciar y que tien que camudar dafechu'l sentimientu mesmu d'esistencia; d'igual mou, por munchu enfotu que pongamos, nun vamos ser a esplicá-y a un falante nativu de castellanu les llendes del color roxu —esi que va dende'l "pardo" de los felechos n'iviernu, el "ocre" o "naranja" del pelo d'un raposu, al "dorado" o "rubio" de les barbes d'una panoya—. El llau semánticu ta siempre pegáu al ser (o al tar).

Abro una páxina al debalu. 16 y 17. Una neña esguila'l tueru vieyu d'un carbayu y mete'l pie nuna fonte: "cumpli'l ritual qu'íntimamente autoimpuxera". "Ye consciente, a cuenta de la inestabilidá territorial que caracteriza a la so familia, de la fugacidá de les coses". Les frases dícenme que ye lliteratura n'asturianu, asegúrenmelo, pero'l rexistru llévame a un universu semánticu mui lloñe d'esi carbayu, d'esa fonte y de los sentimientos d'esa rapacina.

Al llau, munchos de los tan criticaos testos de los 70 y los primeros 80 suenen verdaderos, xenuinos, como sólo pue sonar l'usu llingüísticu d'una persona qu'aprendió'l mundu n'asturianu. Falo, sobre too, del rexistru qu'atopamos en xente como Carlos Rubiera, Roberto González-Quevedo o hasta d'Andrés Solar. Al llau, el de la segunda xeneración rescampla por llimpiu y trabayáu, capaz de ser cultu y d'altor artísticu (3) al traviés del pensamientu patrimonial. Si la llingua y la lliteratura —esto ye, el rexistru estándar y lliterariu— del futuru, de la tercer xeneración, nun ye a quien a upase a esi altu ensin perder la comunicación cola primera, a sentase na mesma mesa y reconocese ensin abusar de rexistros cultos que sustituyen a los patrimoniales, yá nun ye la so heredera. Nun paga la pena.

El tema d'esta novela ye'l tema central de tola lliteratura asturiana, el mesmu ciernu de la nuestra personalidá anguaño: el procesu de refugu a lo que fuimos, d'escaezu de lo que somos y la torna al raigañu como únicu camín pa etendenos. El mundu rural que desapaez y dexa a la persona moderna esnortiada. Ayeri, una esperta xulgaba la dixebra qu'amuesa ente'l discursu pretendíu (la confesión de los sentimientos más fondos y xenuinos d'esa persona) y el discursu real (estráu de cultismos, neoloxismos y referencies metalliteraries) como una metáfora del estremamientu ente'l personaxe y el so raigañu. Ye posible, pero tengo mieu de que, en realidá, seya una metáfora de la distancia ente la escritora que siente y la escritora qu'escribe; ente persona y llingua.
Sé que les más (persones) de la xeneración lliteraria más moza, comparten la esmolición pol rexistru (4), sé que viven y trabayen conociendo nelles esta llucha llingüística ente neoenculturación y tradición. Que quieren caltener l'universu que guarda la llingua qu'heredaron, facer que les xeneraciones del futuru sientan el burbús de los montes nel sangre de la so llingua, como nosotros lu sentimos. Pero parte d'esta xeneración cien por cien billingüe yá nun siente llucha dala: remana dos llingües pero sólo ve un mundu.

La mio xeneración diz ámbitu delantre la güela y cuésta-y atopar una espresión curiosa pa dicir, qué se yo, auténtica impostura o incoherencia que despersonalizaría (páx. 22), cuando fala de sigo mesma. Ventitantos años d'escolarización y televisión castellanofalante, de Cortázar y Panero, de traducciones foriates de Yourcenar, Beckett y Cunqueiro. Demasiaos praos daos a monte y demasiaos cultismos en celebru. Mírome al espeyu de los güeyos color miel de mio güela y confiésome pecador.

(1) Y si lo ficiere, ¿qué?. Repúname ver que la defensa del escaecimientu de la propia llingua por falar una grandona que dea perres —como l'inglés— siempre va xunto al tarrecimientu ganar dineru usando la propia llingua materna: l'odiu nun sabe de razonamientu lóxicu.

(2) Polos versos xeniales de Xabel Vegas.

(3) Dicía Pablo Antón Marín Estrada —seguro, unu de los poetes más brillantes que diera l'asturianu— que-y repunaben "los escritores pedantes, los transcendentes y aquellos que-yos presta más marear al que llee que fala-y claro y conta-y les coses que de verdá importen na vida de cualquier ser humanu". Toi d'alcuerdu.

(4) Nun falamos d'estilu (l'arte col que se remana la llingua), sinón de rexistru (el nivel llingüísticu al que s'usa la llingua).

Dende la llingüística, los rexistros dialeutales de toles llingües puen estremase por mor de criterios xeográficos, pero tamién según l'estratu o función social nel qu'apaecen. D'esti mou, esisten rexistros distintos pa distintos trabayos y llabores, rexistros orales y lliterarios... y rexistros estremaos según la edá de los falantes.

Hai una xíriga propia de la xente mozo que, nel casu del asturianu, sorprende pola so gran resistencia a la diglosia y el so espardimientu per tol continuum social. Los mozos y les moces asturianes -seyan falantes o non, seyan conscientes de selo o non- usen y perciben como "slang" o "fala moza", munches pallabres y espresiones que: son asturianes y caltienen el so significáu orixinal; son asturianes y surden con nueva semántica; son pallabres nueves dafechu que surden dende'l sistema llingüísticu asturianu; son pallabres d'otres llingües que s'amiesten al rexistru asturianu.

Equí van namás unes poques que tán mui vives y me presta sentir en llingües moces per clases y chigres:

*cambrar: v. 1. Poner o ponese más gafu. 2. Quemar o quedar desganáu. Ex: Cambré yá de tanto sentite. 3. Cafiar. (Probablemente una forma de camburar)

*cambrazu: sust. Aición y efeutu de cambrar. Ex: El probe garró un cambrazu de la virxe cuando-y lu tiremos.

*chapar: v. 1. Estudiar. Ex: Pa esti esamen hai que chapar la de dios. 2. Trancar, pesllar. Ex: Fui a por sidra pero taba chapao.

*chapazu, el: sust. Aición y efeutu de chapar. Ex: Tranquilu, que col chapazu que lleves apruebes de fixo.

*chapu, el: sust. 1. Euru. 2. Dineru. Nun tener un chapu: Nun tener perres.

*chumar: v. Beber bebíes alcohóliques.

*grapar: v. 1. Garrar [coles manes], suxetar. Ex: Grapélu pela chaqueta cuando marchaba. 2. Detener con sorpresa [a una persona o animal]. Ex: Grapólos la policía en Sama.

*puchar: v. 1. Reñer. 2. Protestar. 3. Puxar. Ex: Tu púcha-yos, que t'acaben aprobando.

*puchada, la: sust. Aición y efeutu de puchar. Ex: Vaya puchada que-y metió'l profe por contestá-y.

*puntu, el: sust. 1. Home. 2. Persona [despeutivo]. Ex: ¿Y qué pinta esi puntu n'esto?

*rucar: v. 1. Cortexar; entamar a falar con una persona pa cortexala; afalagar. Ex: "Mira, María ta rucando con esi roxu" (Tamién en reflexivo: "Ruquémela"). 2. Pensar muncho, esmolecese. Ex: "Nun te ruques, que nun va pasar ná". 3. Cafiar, insistir. Rucar la oreya: Falar pa convencer, afalar.

*truñir: v. 1. Cortexar [rápido pa caltener rellaciones sexuales]. Ex: "Truñió-y, pero ella nun quixo". 2. Tener rellaciones sexuales con dalguién.

Hai munchísimes más y, de xuru, meyores exemplos. Si vos dais cuenta de dalguna, ponéila nos comentarios y asina vamos atropando un bon paxu de fala moza ;)

Cartelu d'anunciu de La Piesca'l Gochu en Sevilla. ¿Ridículu, non? Pos non, mira embaxo...

Estos díes Xixón enteru ta estráu de cartelones como esi peles zones más turístiques. Hailos del tamañu d'una persona pel mediu la Cai Corrida, escolingaos de les faroles, pel paséu de San Llorienzu... ¿Como veríen el cartelu d'enriba llantáu na Torre l'Oru? Nun sé. Nun creo que lu viéremos ellí nin nesta nin nenguna realidá paralela, pero na Asturies d'anguaño, la del Síndrome d'Estocolmu, miles d'asturianos pasen al delláu d'esi alloriante cartelu tolos díes y nun s'estrañen al velu. A otros miles, danos perceguera.

La fiesta, xabaz y ayena, aportó a El Bibio na última década'l sieglu XIX. Les muries "neo-mudéjares" de la plaza destruyéronse na Guerra Civil, pero en 1997 finó una reforma millonaria  pa un edificiu nomáu yá "Monumentu Históricu Artísticu" (1). Lo que pasa dientro d'elles, dende entós, ye la celebración de unu de los exercicios de sadismu hacia un ser vivu más sangrinos qu'esisten, únicu nel mundu autonomáu "civilizáu".

Ye mui importante la reflexón sobre les razones culturales que s'amazcaren col traxe "de luces", porque son les úniques razones que faen que tala vergoña siga viva: facé-y lo mesmo a cualquier animal fuera del "albero" ye brutalidá animal y pue llevate a la cárcel. Pero si vas antroxáu d'espantayu goyescu y la xente pagó la reñonada pa fumar un puru y glayar "olé" mientres t'envizques espetándo-y un fierru nel llombu al güé, entós yes un artista.

La fiesta nacional d'otres naciones pasa per un Teatru d'Ópera, con música y sensibilidá perfecha, o pela axuntanza na danza alredor d'una foguera nuna nueche de folixa máxica. Si consideres qu'esi espectáculu circense baxu ye'l to Arte Nacional, el summúm de la gayola de la to cultura, entós males coraes tenéis tu y ella. Ha quedar claro: la tortura y l'asesinatu xabaz d'animales en nome de la risión y la prestura ye dalgo inaceptable en toa cultura afitada nel conocimientu, na razón y el respetu al mundu. Como asturianos, nun queremos esi sangre nes nuestres manos. Porque (y ye importante) eso nun ye de nueso.

Na carbayera'l mio pueblu, nun hai tantos años, peles fiestes del patrón soltaben un gochu entafarráu en grasa fresco y daben premiucos al rapaz que fuera quien a garralu. Pero nun yera fácil, el gochu espatuxaba y, cola grasa fresco, esñidiaba que se mataba. El probe animal pasaba munchu mieu y los probes rapacinos muncha vergüenza colos sapazos que se metíen ente'l barru o cola comedia qu'entamaba la xente siempre que se-yos escapaba'l gochu. Pero, si lu garraba -cosa mui raro- al mozu igual-y tocaba dalgo del Samartín. Lo simbólico del actu, nuna sociedá rural onde los gochos y los animales de la casería se sacrifiquen tolos díes por subsitencia, onde la caza y la piesca nun queden tan lloñe, atopámoslo n'entamos tribales bien asemeyaos antropolóxicamente al circu romanu del que vien la "fiesta": la prueba de madurez, la doma. Pero la diferencia entre la piesca o la doma l'asturcón -estresantes pal animal, culturalmente pervieyes- sigue siendo fonda. Nun hai gayola pol sangre en direuto, pola muerte como oxetivu.

Non, lo más seguro ye que nel futuru nunca nun haya una piesca'l gochu per Sevilla. Nin nel mio pueblu, tres una multona al conceyu de fiestes por maltratu animal. En munchos conceyos y parroquies d'Asturies, finóse con tradiciones así de nuestres, por respetu al animal. Al mesmu tiempu, nesa mesma Asturies, tán celebrándose (y empobinándose dende les alministraciones) tortures milenta vegaes más sangrines. Por razones culturales, en nome d'un folclore que nun ye nuestru.

Non, eso nun ye de nueso. Nun mos mos representa, nun mos gusta. Que nun lo faigan nel nuestru nome. Que nun antroxen el nuestru nome con peinetes y sangre, y mos lu metan pelos güeyos como un espeyu de dalgo que quieren que seyamos, pero que nun somos.

Conceyos valientes como'l de Castrillón declaráronse yá antitaurinos y espublizaron reglamentación escontra'l maltratu animal nel so territoriu. En Carreño estos díes el tema ta en toles boques coles protestes al encierru d'Ambás.

El día 15 hemos dexá-ylo claro al de Xixón.

L'añu pasáu, l'Ayuntamientu de Santa Cruz (California, Estaos Xuníos) llamó a conceyu abiertu a los sos vecinos pa una sesión de "evaluación y ameyoramientu de l'alministración d'empreses y inmobiliaries cooperatives". Coses de democracies onde la intervención direuta del pueblu n'alministración pública ye obligao y onde la Casa'l Conceyu sigui siendo'l llugar onde'l pueblu s'aconceya.

El casu ye que per ellí apaeció una moza con unes idees mui clares pa finar la crisis económica del peliculeru estáu americanu. Tanto, qu'un añu depués el Huffington Post acaba d'alzala al estrellatu internetiegu como l'americana más fata del añu. Y eso, con Sarah Palins y Miss South Carolinas. Tien méritu:

Mamina...

N'Atenes, la xunta ciudadana formábenla los miles d'homes ciudadanos -non les muyeres o los esclavos- cola regla del Ho boulomenos: que fale quien quiera falar. Falaben, y depués votaben. Nes aldees asturianes, les poques decenes de vecinos aconceyaben pa tratar en comuña l'asuntu. Falaben y acordaben, direutamente.

Pela contra, Platón decatóse que la xente sabio, gobernada pola razón, tenía más posibilidaes de tomar les decisiones acertaes que la xente non-sabio, somorguiao nel mundu de lo sensible. El peligru d'esta verdá ye l'usu que-y dan los dictadores y los sistemes paternalistes: nun toes les persones valen lo mesmo; unes valen pa mandar, otres pa obedecer.

Equí, tenemos una mecigaya. Representación y mayoría. Ye claro qu'un mundu fechu con eses blimes obliga a toa minoría social débil a sufrir. Seya cual seya la minoría y tea onde la llende cola que dixebres a los más de los menos. Ye claro, pero por claro que seya, nun vien mal recordalo nesta dómina de irreflexón xeneral pa contra la organización política.

L'enguedeyu mental d'esa rapaza da la risa. Pero nun ye más que'l frutu d'una sociedá fecha pa que'l pueblu yá nun sepa lo suficiente como pa gobernase a sigo mesmu. Y ehí ta la moza, en metá del ermu de conformismulandia y tovía con ganes facer por ameyorar les coses.

Cuidáu nun mos faigan lo mesmo qu'a ella. Equí, les minoríes nun puen conformase -nun deben- con votar. Nun puen conformase con nun saber. Hai que ser sabio -nun queda otra- y puxar solos y en comuña. Lleendo y falando. Iguando'l cartelu de delantre casa, presentando la Memoria de Práctiques. Denunciando, espatuxando, lluchando.

Ensin parar.

Vaya sustu que llevé un xueves o vienres santu d'hai un par d'años. Afuxendo de la ivernada per Xixón -metía mieu la granizada- abellugué del agua y el vientu na antoxana d'un portalón na Plaza'l Marqués. Digo ivernada y dígolo acordies, porque n'Asturies ye fácil que les tengamos -con esi nome- bien dientro la primavera y, magar que fuere abril, aquel yera un día d'iviernu, prietu dafechu. Les faroles taben enceses yá a primer hora la tarde, la fuercia'l nordés estrapallábame escontra les muries, baltiaba los contenedores y xiblaba nos palos de los barcos como en cuernos de guerra. Conozse que diba yo con prisa y esmolecíu por dalguna esmolición que yá nun recuerdo, pero'l casu ye que nun la viera hasta que la tuvi delantre les ñaples.

Ayó, vaya sustu...

Resbariando per ente los regatos que baxaben a trollu pela cuestona Cimavilla y entainando contra'l Pozu la Barquera, diba una güestia. Formaríenla unes diez pantasmes antroxaes con caperuchu picón. Carretaben a recostines un santón -paezme que metíu nun féretru-, que nun sé cómo se-yos tomaba tener por él con aquella torbonada. Ver les sos capes al vientu, como pegues esnalando a tou meter, ellí, esi día y a esa hora, ensin esperalo, foi como si me sacaren de la realidá. Garráronme tan fuera de contestu que vos xuro que les vía esnalar a cámara lenta. Decatéme entós d'un detallín que sorrayaba, más tovía, lo irreal de la visión: taben ellos solos nel pasucais, ellí nun los taba viendo nin Cristo.

Menos mal que la idiosincrasia playa -santa seya- me sacó del plasmu. Escucando dende lo seco de la puerta d'un chigre y col vasu sidre na mano, un paisanu ría. Miento, aquel paisanón grandón como un tonel nun ría: escoyonábase. Dame rabia nun ser a alcordame de la riestra piḥaes que-yos soltó en cuatro frases -tan xeniales como namás se puen sentir neses coordenaes xeográfiques del país y con esi acentu que namás tienen los que nelles nacieron-, pero tuvi que me poner coloráu encesu d'aguantar la risa. D'esto que tampoco nun quies ser faltosu pa con dalguién, pero yeslo. ¡Cimavilla entá vive!

Agora, dende hai un par d'años, na Casa Conceyu d'Uvieu y nel obispáu tan enfotaos en convertir a la capital d'Asturies na capital de Castiella per Selmana Santa. Sí, dícenme llingües informaes que ye "pa competir con Lleón". Mercaron hai esos dos años unos santones Made in China -penitentes voluntarios tiénenlos a manta- y hasta siguen la tradición d'indultar a un presu en nome del Xesús Cautivu (una tradición tán vieya qu'hai que dir nin más nin menos qu'hasta 1999 pa vela ñacer n'Uviéu). Nun tardarán n'entamar una "madrugá" pela cai Mon y amestá-y l'axetivu de tradicional. Pero ye mui raro qu'al asturianu esa apoloxía de la tristura, el sufrimientu, el silenciu y la muerte-y la cuelen como folixa. Va ser que non. De momentu, pa celebrar l'equinocciu, presta más la tradición gayolera de los güevos pintos -easter eggs- de La Pola o de Sama.

Apúrrovos equí otru fechu que val de termómetru de la dómina: una rapacina de La Pola Siero, mui aprendida y vistida col traxe'l país, salía l'otru día na TPA nún programa sobre los Güevos Pintos -programa tou él d'altísimu nivel- p'amosar arguyosa nún güevu d'avestruz unos dibuxos d'horros, que, dicía ella, son mui importantes porque son "lo más asturiano que hay, ya que es la casa de los antiguos asturianos, porque, hace años, la gente vivía en hórreos porque no había casas ni edificios como hay ahora".

¿Imposible que n'Asturies una persona pueda pasar pela escuela, l'institutu y hasta la universidá y tener esi grau de desconocimientu de la so cultura o paisaxe pa dicir dalgo así? ¿Imposible que lo emitan pela televisión nun reportaxe turísticu sobre Asturies o que la presentadora-y retruque un "aha"?

Non. Véilo vós (minutu 1:40). Y así mos va.

Cuanto más miramos, menos vemos y cuanto más sabemos, más mos queda por saber. Dixéralo bien Sócrates. Pa entender la realidá vamos caminando hacia lo desconocío dende lo único que conocemos y, a veces, pa entender dalgo nuevo que nun encaxa nel nuestru universu, hemos camudar tola cadarma del conocimientu anterior. Sicasí, dacuando la galmiada a dar ye demasiao grande y el vacíu a salvar demasiao fondu. Énte eses nueves verdaes el nuestru organismu enteru paez que queda al debalu. Ensin xacíu. Nun hai manera d'entender la nueva realidá

L'enfrentase a la historia tapecida d'Asturies ye garantía de tener esa sensación nel bandullu cada poco. Engañáronnos.

Esta selmana foi una semeya na portada de Les Noticies (númberu 624) la que remaneció esi esmolecimientu nel mio coral: un preciosu horru del país, atecháu con teyes de llosa prieto, nuna pumarada con una güerta con berces bien curioses delantre. "Cangas" -pensé-. Equivoquéme. Erfelek, Sinop, El Ponto, Mar Prietu, Turquía.

Les semeyes del artículu -perbonu- de Paul de Zardaín nel interior del periódicu son aínda más esmolecedores. Horros de tipoloxía asturiana perfechos, con pilpayos, pegoyos y mueles. Subidoria, lliños, trabes y teyes. Una panerona en Kizilcaelma (Erfelek) que bien pudiera tar guardando la torre de Sotu d'Ayer -torre tapecida no histórico, escaecía no cultural y valtiada no político-. Xates roxes en praos d'un oriente que nun ye'l de nueso, al pie d'un Sueve que nun tien Pienzu. La visión de les riestres de panoyes marielles nes colondres ye irreal, ablucante, cuasi peligrosa. Nel solhorru, carros del país. La entruga qu'esmolez daveres al velos ye: ¿de qué país?

Nun ye que nun lo lleéramos enantes, que nun supiéramos d'esti fechu etnolóxicu, pero'l velo rescamplar asina escabalga les trabes mentales onde fitemos la perceición de la nuestra realidá y identidá histórica. Tampoco nun ye la primer vez qu'un horru mos la esgoncia. Yá quedemos bien estelaos al ver unu a dos agües, calcáu a la tipoloxía de los del desfiladeru los Beyos, llantáu nun fiordu noruegu.

Da-y esplicación a esta realidá ye abegoso. Per un llau, tal razonamientu xeomórficu: en llugares con climes asemeyaos, surden modos de vida y soluciones asemeyaes. Poro, ellí onde reina l'orbayu, onde'l suelu ta llentu y onde hai aguarones surden soluciones arquiteutóniques afayadices. Con too y con ello, ye difícil esplicar dende esti fechu que la solución al mesmu problema garre talamente'l mesmu camín, y qu'esi camín seya'l del pegoyu, el pilpayu y la muela. Al contrario, lo normal na evolución histórica de los pueblos non comunicaos ye qu'atopen soluciones afayadices, sí, pero estremaes no estético y no téunico. La semeyanza -diríemos, la identidá- ente los rasgos culturales y etnolóxicos qu'atopamos nesti casu paez negar la casualidá como razón y adicar pa otra más fondera: la so antiguedá.

Les xentes d'Erfelek llegaron a esa fastera del Mar Prietu (per onde pasaron tolos pueblos d'Asia y Europa) hai poco, nel sieglu XIX, dende Xorxa, y nos sos paxos enllenos de castañes yá trayíen esta cultura. D'otra miente, ye fácil que les raíces del horru escandinavu seyan tán vieyes como les del asturianu, que vien colos pueblos qu'aposaron nes tierres d'esta fastera del arcu atlánticu y que fixeron los castros yá na Edá del Fierro (VI a.C.).

Cuido que la migración ye'l trucu d'esti misteriu. Nun paez mui lóxico'l falar de migraciones "modernes" (post-ástures, medievales, etc.) dende Asturies hacia Europa -hai quien tien esta hipótesis- sinón más bien dir al orixe mesmu de les poblaciones qu'equí desendolcaren esa cultura. De fechu, l'orixe ye migratoriu y axunta a estos territorios anguaño tan estremaos: dende'l megalíticu, a Asturies llegaron xentes nes mesmes foles migratories sucesives de pueblos indo-europeos que marcharon de zones anguaño ente'l Mar Prietu y el Mar Caspiu, el Cáucasu y centro-asia. Les migraciones principales fueron dos: una nel megalíticu (que mos dexó los vieyos dólmenes y túmulos en tol arcu atlánticu) y otra nel primer terciu del primer mileniu a.C., de la que surdieron los castros, los celtes y los ástures. Estes migraciones poblaron la Europa atlántico entero y la identidá cultural -y hasta xenética, ver Haplogrupu R1b- d'eses faces rescampla aínda güei. Nun seríen les últimes migracionones n'aparar equí, nin muncho menos.

Podríemos tar, entós, delantre la prueba vivo d'una cultura pervieya que, dixebrada dende l'entamu, aguantó y evolucionó arrequexada ellí onde'l tiempu -históricu y climáticu- la dexo medrar. Hermanos que, de tantu tiempu ensin vese, yá nun s'alcuerden de los sos nomes, de les sos cares nin de quién son.

Nun vos estrañe. Esi escaezu tenémoslu muncho más cerca que'l Mar Prietu o Noruega. Ta dientro mesmo de munchos de nós. Dalgunos sienten el mesmu vacíu cuando paren nun chigre d'un sitiu nomáu Miranda y una chigrera-yos diz: "¿qué quies, fíu?" -anécdota verídica que sentí a un conocíu-, o al descubrir qu'Asturies ye un nome en plural, o al ver un horru en Lleón. Dientro poco, pasará al sentir un ye na cai Uría o al entender qu'un topónimu nun ye un nome propiu, sinón una descripción d'un llugar n'otra llingua. L'escaezu, l'engañu, sigue.

Nun soi quien a esborriar la semeya d'esa otra Asturies fuera d'Asturies de la mio tiesta. D'un mou retorcigañáu paez que m'encaxa, que tien xacíu. Sí, claro, agora lo entiendo... nun allorié, tien que ser verdá: hai otres Asturies paraleles n'otros universos ximielgos. Siempre les hebo. Namás les podemos ver en semeyes o sentir nos cuentos, pero tán ehí, faciendo otros filandones, baillando otres Dances Primes y afuracando otros montes. Nun valtien los sos horros... Puen falar la so fala...

Alcuérdense de quién son (1).

(Yahveh, a Moisés): "Semaré per delantre de ti'l mio terror; enllenaré de llaceries a tolos pueblos a onde aportes; y fairé que tolos tos enemigos fuxan al vete. Mandaré aviéspores delantre de ti pa escorrer al h.ivita, a cananéu y al hitita. Nun los echare de la to presencia nel mesmu añu, nun seya que quedare erma la  tierra y espoxiguen les alimañes del campu. Echarélos de la to vista poco a poco, hasta que tu te multipliques y te faigas el amu de la tierra. Y llantaré les llendes dende mar de Suf hasta'l mar de los filisteos, y dende'l desiertu al Ríu, pos voi entregate a los habitantes del país pa que tu los eches de la to presencia. Nun faigas pautu con ellos nin con los sos dioses. Nun van habitar na to tierra, pos dando cultu a los sos dioses, cayeríes nuna trampa."

"Lluchái en nome de Dios escontra los que vos faigan la guerra. Pero nun faigais inxusticia atacándolos primero, pos Dios nun ama a los inxustos.
Matáilos onde quiera que los atopéis y echáilos d'onde ellos vos echaran. La tentación de la idolatría ye pior que la masacre na guerra. Nun lluchéis con ellos xunto al oratoriu sagráu, nun ser qu'ellos vos ataquen enantes. Si lo faen, matáilos. Tala ye la recompensa de los infieles."

(Yahveh, al pueblu d'Israel): "Vais persiguir a los vuestros enemigos y ellos cayerán énte'l filu de la vuestra espada. Cinco de vosotros perseguiréis a cien, y cien de vosotros perseguiréis a diez mil. Los vuestros enemigos cayerán col filu de la espada." (...) "Pero si nun m'obececéis y cumplís esti mandamientu, si refugáis los mios mandaos y normes, nun faciendo casu de tolos mios mandamientos y frañendo la nuestra alianza, tamién yo fairé lo mesmo con vós: traerévos el terror, la tisis y les fiebres pa que vos quemen los güeyos y vos abrasen l'alma."

"Destruyíi a los que nun creyen en Dios nin nel Últimu Día, a los que nun facen casu de les normes que'l Dios y el so Apóstol vos dieron y a aquellos Pueblos d'El Llibru que nun son fieles de la Verdadera Creyencia. Facéi-yos la guerra hasta que paguen el Tributu, a toos dafechu, anque tean humildaos.
Los Xudíos dicen: Esdrás ye'l fíu de Dios. Los Cristianos dicen: El Mesías ye'l fíu de Dios. Tales son les pallabres de les sos boques, y al deciles aseméyense a los infieles d'otros tiempos. ¡Que Dios los destruya! ¡Enllenos tán de bilordios!"

Nengún ser humanu racional pue xustificar les fediondes y interminables masacres en Palestina y Israel, l'arrequexamientu y esterminiu inhumanu d'otros pueblos en nome de tierra, patria, llendes, raza o relixón. Sicasí, ye costume yá'l dir a la gueta d'esplicaciones -racionalizaciones- d'estes miseries nos fechos políticos, con vergoñosa data y seña, del últimu sieglu. Güeyu por güeyu. Alderícase sobre ratos, y talamente paez que nun se quier ver el cuelebrón xigantescu sentáu delantre les nuestres ñaples na metá'l cuartu, el monstruu qu'afala'l ríu de sangre y odiu dende hai más de mil años.

Pallabres sagraes, creyíes dafechu, repetíes tolos díes, espetaes nel megoyu de sociedaes enteres. Cultures afitaes dende hai milenios sobre'l pilpayu de la irracionalidá, del fanatismu, del apoxéu de la fe ciega y l'odiu al vecín. Sociedaes que tovía viven somorguiaes na edá media de los tiranos del alma y los fanáticos del non-conocimientu, que medraron tando adoctrinaes durante sieglos nún odiu mutuu. Un odiu sagráu.

Son pueblos elexíos -pol mesmu dios- pa esterminase dafechu los unos a los otros.

Afalar la fe, defender el creyer a ciegues escontra'l conocer, ye facer una virtú del nun pensar. Los que prediquen la irracionalidá y la eleven a los altares divinos son esclavistes inteleutuales que caltienen a la humanidá secuestrada na fantasía y nel sinsentíu. Ye un comportamientu primitivu, tribal: el tótem/dios de la tribu protéxela y destrúye a la tribu enemiga. La casta d'esclavistes inteleutuales -los chamanes- envizca'l pueblu, en nome del tótem, pa cumplir los sos deseos.

Tiénenlo escrito nos sos llibros sagraos: la gloriosa fin del mundu ye al traviés del fueu. Esta ye una guerra que nun finará enxamás na paz, el destín ye la destrucción mutua. La única solución ye, poro, lliberar al home de la esclavitú del alma, frayar les podrielles que lu marren a vieyes aliances sangrines con seres imaxinarios y facer una virtú del conocimientu.

Matar los dioses.

Los golores y los colores de les fontes, de los castañeos, de les vegues y cordales, son la cañamina cultural d'un pueblu que vive miles d'años siendo parte de la ñatura virxe que lu arrodia y lu aña. Como tolos demás seres vivos qu'hai nella, l'humanu medra albentestate nuna llucha xabaz pola sobrevivencia, esgatuñando a diario la so tierra pa sacar l'alimentu, curiando animales pa vivir otru día y discurriendo pa facer un ñeru más afayadizu.

Nesti mundu, la ñatura tien voluntá y l'home encadarma la so cultura mirando pal cielu, esperando, pos ye'l cielu'l que da y el que quita. Les fontes y los castañeos garren vida -ánima- y les viesques enllénense de voces animistes que falen tol saber d'esi pueblu. Nesti mundu, el mal nun ye dalgo astrauto, relativo o relixoso, sinón que tien nome propiu y apaez tolos díes. Esi mal ye'l granizu que fraya les guindales, la xelada que quema les llechugues y la h.uina que mata les pites. El mal ye'l cazador que vien, ente solombres, al ñeru del home y que, esfamiáu, -y roba lo poco qu'esti foi quién a atropar con sufrimientu, asesinando'l so trabayu y marchando con él pa siempre. Ye la inxusticia ñatural pa cola xera abegosa del home por sobrevivir.
Dende hai mil años, el mieu primitivu que s'escuende nes solombres de los castañeos más fondos d'Asturies, que se siente al caleyar pel carreru de les fontes más llonxanes, tien el soníu del aullíu del llobu.

La ñatura ye un círculu y l'home ye'l llobu del llobu. Prénde-y fueu a les viesques pa facer güertes (o ocalitales) y quema'l mesmu cielu con tal de vender electricidá. Nún añu 2009 (cuasi) nel que l'industrialismu yá ye'l corón caberu de la ñatura asturiano, paezme un milagru máxicu'l ser quién a sentir, tovía, esi soníu pelos nuestros cordales. Ye l'ixuxú d'un dios pervieyu y xabaz que, dende'l picu'l monte que vemos tán cercanu, ruempe'l ruíu del Carrefour, calla les voces d'Operación Triunfo y cala'l motor de les escavadores. Un glayíu murniu que surde dende'l fondu de la nuestra memoria, que mos trai histories de los nuestros mayores y mos alvierte del destín del camín pel que vamos.

L'antigua engarrada a muerte sigue. Na casa'l ganaderu, la pantasma del llobu nun ye'l símbolu de la ñatura d'Asturies qu'equí agüeyo, sinón el sangre de les oveyes, fame y miseria, mal puro qu'aporta a traición, y l'estáu modernu ha metese a lluchar tamién na vieya guerra. Esti 23 d'avientu, nel Monsacro (La Madalena) un exércitu oficial salió a comprobar si yera verdá lo que dicíen los vecinos: qu'había pantasmes con forma de llobu nel monte. Habíalos, atopáronlos y a dos -una fema y un machu de 2-3 años- matáronlos. Dellos escaparon.

L'últimu llobu del Cuera -cordal que nun ye más qu'un cachín del continuum de cordales calizos que va dende Andara y Cornión hasta'l mar y el corazón d'Asturies- foi una fema de les más grandes que se vieran nel país. El so finar foi celebráu polos ganaderos como la fin d'un asediu pervieyu, d'un mal eternu. El so asesín -contratáu pol Principáu- ye, escopeta en mano, l'héroe nos nuestros medios de comunicación.

Pero'l ganaderu y la so casa son tamién parte la ñatura que muerre y desapaez con cada llobu, anque nun lo sepa.

Con ñeve nel Aramo aportó l'avientu de 2008. Llobos nel Monsacro. Embaxo, el fumu blanco de Soto Ribera, alta tensión, polígonu industrial, autopistes, Uviéu... La imaxe ye mui fuerte. Nuna Europa macizada d'asfaltu, el llobu -corazón de les sos lleendes- desapaeció cuasi dafechu. N'Asturies resiste tovía. Y resiste porque l'instintu depredador de dambes especies caltuvo un equilibriu ñatural durante sieglos, porque tovía queden fayeos, brañes, venaos, cabres y aguarones, por que los asturianos d'antiguo respetaron la Asturies xabaz.

Estos llobos asturianos son l'enemigu caberu del banzáu de Caliao, de la variante del Güerna, de Lada-Velilla, de les térmiques, les incineradores, del urbanismu xabaz y la especulación enerxética depredadora del nuestru paisaxe; del despreciu a la nuestra cultura llariega, a les nuestres tradiciones, a la nuestra historia y al nuestru patrimoniu natural. Son l'enemigu del mal.

El momentu nel que nún valle d'Asturies se sienta'l so aullíu per última vez va ser un finxu históricu terrible. La so muerte, la nuestra.

Enantes del qu'el Cognitivismu y el Constructivismu espoxigaren como'l paradigma de más puxu na Psicoloxía d'anguaño, el Conductismu vieno a camudar fonderamente la historia del estudiu científicu de la conducta humana. Los medios de comunicación quedaron nun pasu previu y tovía falen de Psicoloxía al traviés de pseudociencies como'l psicoanálisis del sieglu XIX (que ye talamente como si falaren güei de Física con conceutos pre-Newton), pero enxamás mencionen qu'el Conductismu foi, ensin un res de dulda, el movimientu más importante y influyente na Psicoloxía y les ciencies sociales del sieglu XX.

De fechu, el conductismu surdió como reaición a les pseudociencies de la mente, col envís positivista radical de treslladar el métodu científicu de les ciencies naturales a les ciencies sociales. La llei númberu unu ye simple: tolo que nun se pue observar, midir, nun esiste (o, lo que ye lo mesmo, nun pue usase en fórmules científiques porque nun ye operativo). Poro, pa estos psicólogos la mente nun esiste, l'alma nun esiste, la personalidá nun esiste, etc... too ello son constructos hipotéticos ensin xacíu científicu. Pero la conducta sí podemos ser quién a midila. Podemos midir cuántes veces se rasca un paisanu'l papu, podemos midir la rempuesta muscular a una descarga lléutrica o cuántes veces sonrisa una rapaza cuando fala col so mozu, podemos ver depués de qué conductes apaez esa conducta y convertir les aiciones humanes en númberos d'una fórmula matemática. L'oxetivu ye teunolóxicu, ye predecir la conducta del ser humanu.

Too naz del famosu esperimentu de Pavlov y los sos perros. Pavlov yera un etólogu que taba estudiando'l funcionamientu del sistema gástricu de los perros, espetándo-yos un tubu per un furacu nos sos papos pa midir la cantidá de babaya qu'echaben al ver la so comida. Col tiempu, decatóse de que los perros empecipiaben a esbabayar en cuantes sentíen que Pavlov entraba pela puerta, asina que diseñó'l so famosu esperimentu de condicionamientu clásicu: comida + soníu de campana = babaya de perru. Milenta repiticiones depués: soníu de campana = babaya de perru. El rusu acaba de descubrir una de les bases de la conducta humana. Darréu, el condicionamientu entamó a vese nun sólo como dalgo a estudiar, sinón como ferramienta pa camudar y dirixir esa conducta. Watson dixo: "Daime dos rapacinos y un estímulu condicionáu. Fadré d'un d'ellos un home sabiu, un xeniu, y del otru un lladrón asesinu". Imaxinái l'ayalga que supunxo la ferramienta nes manes de los educadores y los psicólogos... pero tamién nes de los políticos, dictadores y teunócratas.

Depués, na II Guerra Mundial, Burrhus Frederick Skinner enguedeyó les ecuaciones y foi quién a atopar munches otres lleis de condicionamientu -operante- que desendolcó nel nomáu Conductismu Radical: descubrió que los estímulos condicionaos podíen ser neutros, refuerzos positivos, negativos o castigos, y que según el númberu de repeticiones y el tiempu ente los refuerzos podía amenorgase o multiplicase una conducta. Por exemplu, quies condicionar a un ratu a que calque abondo un botonín: faes que la primer vez que lu calque por casualidá una máquina-y dea un carambelu d'azucre. El ratu, col tiempu, volverá a calcar por casualidá nel botonucu (=azucre) y otra vez (=azucre)... darréu decataráse que la conducta de calcar nel botonín desendolca la rempuesta del azucre. El ratu entós calcará el botón adrede pa que-y dean l'azucre pero... sorpresa, la máquina nun-y lu da. ¿Qué fai? Calcar otra vez (=azucre). Prueba otra vegada a calcar... y la máquina nun-y da l'azucre. Otra vez y nada. Otra vez y nada. Otra vez y... maxa (azucre). Yá algamemos que'l ratu calque tres veces pa tener azucre, pero pues dir espardiendo'l "ratio" d'azucre por conducta de calcar hasta que'l probe ratonucu tea lliteralmente calcando'l botonín como un llocu cientos, miles de veces, per cada carambelu. Lo mesmo pasa col castigu, si camudes l'azucre por una descarga lléutrica: pues algamar que'l ratu tenga mieu de sólo mirar pal botonín. Lo verdaderamente gordo ye que, como descubriere Skinner (Burrhus pa los collacios) los humanos furrulamos talamente igual, y tol sistema económicu d'anguaño, la política, la relixón, el control de mases, la publicidá, el consumu, la ideoloxía, etc, conoz estes lleis y aplícales a degüellu.

El bonu de Skinner a la fin acabó trabayando pal exércitu americanu condicionando palombes pa que dirixeren misiles, metiendo a los sos fíos nuna "Caxa de Skinner" (un sitiu onde se puen controlar toles variables y estímulos pa condicionar perfeutamente a un ser vivu) qu'el nomó artísticamente "Condicionador d'herederu" y escribiendo'l so modelu de mundu na so propia novela postapocalíptica d'utopía científica, Walden Dos, un "Un mundo feliz" basáu nel conductismu operante. Igual nun sentistis enxamás falar de Skinner, pero ye'l nome más influyente y importante na Psicoloxía del sieglu XX; al traviés de la psicoloxía, Skinner descubrió les bases de la superstición, la relixón, la creyencia y el comportamientu humanu. Sicasí, escaeció un detallín pequeñín... Mirái, callái un momentín. Pensái. Pensái una pallabra cualquiera. ¿Sentísteisla? Bono, esa pallabra, esi fenómenu auditivu imaxinariu nun pue midise, nun sal nun TAC o nuna PET... anguaño ye cuasi metafísica y Skinner soluciónalo diciendo que nun esiste. Chomsky dió-y a manta y desanició gran parte de la relixón conductista radical, tuvo que venir depués el modelu cognitivista a metese na caxa prieta de "la mente", pero esa ye otra historia.

Hai una selmana, Félix Fernández de Castro volvía a da-y al botonín de "unviar e-mail a toos" na so cuenta d'uniovi.es. Na so llingua tovía taba'l tastu del azucre que-y diere esa conducta la primer vez y la babaya surdió descomanada de la so inesistente mente. Félix tastiara enantes esi azucre llaceriosu, que vieno pa premiar el so odiu, la so idioloxía estrema, la so vergoña, envidia, falta de rigor científicu y babaya mental. Esa conducta ficiere enantes que'l so anónimu y probe nome tuviere na prensa per primer vez. Fízolu, na so soledá y aisllamientu, sentise per primer vez integráu en dalgo, suañar con ser un santu, un mártir de la so ideloxía. Ser dalguién per un segundín, pa dalguién que nunca nun ye naide, ye muncho. Burrhus sabía, como esti qu'equí escribe, que volvería a da-y al botonín y que nun ye la última vez. Tamién sabemos qu'esiste'l condicionamientu por observación y qu'esto va a espoxigar: si veo que faciendo dalgo dalguién tien un premiu, y yo quiero tener esi premiu, namás tengo que facer esi dalgo. Culu veo, culu quiero.

Hai qu'entrugar mui seriamente como pue ser que, nuna sociedá avanzada nel conocimientu científicu -que supuestamente defende la pluralidá y el respetu a toles formes de conocimientu, toles cultures y minoríes- nuna Universidá que diz ser seria y quier garrar bon nome y prestixu académicu, ye azucre, nel sieglu XXI, el vetar l'estudiu científicu voluntariu d'una disciplina. ¿Cómo pue ser que la defensa de plantegamientos acientíficos y sofitaos en xuicios abiertamente franquistes y non académicos nun seya sinónimu de electricidá nuna sociedá racional? Si un profesor de Física de la Universidá d'Uviéu se negare al estudiu del Big Bang porque, pa él, un dios llamáu Jehováh creyó l'universu hai 6.000 años y-yos mandare una carta a los sos collacios pidiéndo-yos un votu negativu pa la titulación d'Astrofísica... la risión pública y el castigu oficial diben ser monumentales.

Que cola llingua asturiana nun pase eso, sinón qu'esista un silenciu vergoñosu y quede too en reflesiones privaes de despachu amuesa dos coses, polo menos: el movimientu cultural asturianu nun foi quién a facer trescalar los conceutos más básicos del so conocimientu científicu ni na sociedá ni ente los collacios filólogos, anque la presidenta de l'Academia de la Llingua Asturiana fuere decana de la Facultá de Filoloxía per más d'una década. Siguióse una estratexa mala que nun foi quién a superar zunes personales ente xente favoratible pa con esi estudiu. Dos: el movimientu de vindicación llingüística asturiana estra-científicu nun foi quién a camudar l'azucre social qu'estos actos teníen nel franquismu n'electricidá.