Una de les definiciones d'evolución que más me presten, por cruda y lliteral, ye la que propón que: "Evolución ye'l procesu pel que la materia algama conciencia de sigo mesma".

Y ha entendese que la materia funciona esencialmente igual en tol universu. Les mesmes fuercies que faen que los átomos y les molécules s'axunten, manden nes nebuloses, nos planetes y les estrelles, nos noyos de galaxes y nos quásares. Los furacos prietos de los sos centros tamién se manden d'eses fuercies, hasta la llende mesma de la singularidá. Quiero dicir, que'l nuestru sistema solar y la nuestra Tierra son fechos físicos tan numberosos, y tan naturales a la esistencia mesma de la materia, como los átomos y les molécules: la materia tien l'enclín natural d'axuntase d'eses menes. Miremos onde miremos, acolumbramos que los oxetos más llonxanos tan fechos de la mesma materia que la Tierra y el Sol, vemos que los planetes y les llunes de per ende tienen esencialmente la mesma forma y tan fechos colos mesmos elementos que'l nuestru Sistema Solar —fierro, nitróxenu, carbonu...—. Pa la Física, na Tierra nun hai nada estremao del restu l'universu, como nuna gota d'orbayu nun hai nada estremao del restu gotes. La evolución de la materia, dende l'restallón orixinal, da nes mesmes agrupaciones y formes perdayuri. Poro, los grupos de molécules que son a autorreplicase y a adautase al entornu p'asegurar la so continuidá han ser un estáu natural más de la materia, dalgo percomún nel universu. Esti razonamientu inductivu amuesa que, na inimaxinable y superhumana enormidá espacio-temporal del universu, lo vivo abonda (o, lo que ye lo mesmo, abondó y abondará).

Y sin embargu, nun lo vemos.

La gueta de les razones al nuestru aisllamientu valnos p'acolumbrar non sólo'l nuestru llugar nel tiempu-espaciu, o les sos lleis, sinón pa topar —una vez más, nesta riestra iverniza d'entraes nel blogue— coles llendes del nuestru sistema de conocimientu. Xuguemos un poco, entós, a l'astrofísica-ficción:

Somos seres adautaos a unes condiciones espacio-temporales mui determinaes: les de la Tierra nesti momentu de la so esistencia. Pescanciar el tamañu del tiempu y del espaciu dende la nuestra burbuya cognitiva, fecha pa pervivir namás unes poques decenes d'años na superficie d'esti planeta, esixe capacidaes d'astraición que nun tenemos. Somos, talamente, como renacuayos enfotaos n'entender, dende'l nuestru bebederu na braña, qué ye la mar. Nun podemos albidrar el tamañu l'universu porque, p'averanos a él, tenemos d'usar unes proporciones tan distintes a les de la nuestra vida, que'l nuestru sistema de conocimientu nun ye a —nun evolucionó pa— remanales o atalantales. Asina y too, fagámoslo:

Anque prestosu, esti viaxe imaxinariu contra les llendes del universu ye imposible. El tiempu col que mos medimos nun esiste fuera de la escala de la nuestra propia esistencia: cuanto más lloñe miramos, más atrás nel tiempu vemos. La lluz de munches de les estrelles que, nes nueches clares, llega hasta la nuestra retina, failo tres d'un viaxe de cientos y miles d'años. Los telescopios colos qu'acolumbramos l'universu nun sólo miren a lo lloñe, poro, sinón atrás nel tiempu.

El nuestru sistema solar allúgase nun brazu esternu de la galaxa. Cuando miramos hacia'l so centru, viéndola de cantu dende unu de los sos llaterales, contamos 100.000 millones d'estrelles. Creemos que la Vía Lláctea ha tener más de 200.000 millones d'estrelles. Del mesmu mou, los telescopios humanos son a ver unes 100.000 millones de galaxes axuntaes en noyos perdensos (1) —pero, como s'amuesa nel enllace anterior, nin siquiera miremos dende tol diámetru de la Tierra—. La nuestra galaxa espiral ye pequeñina, al comparala coles galaxes xigantes elíptiques o los quasar con cientos de billones d'estrelles caún qu'abonden perdayuri. Estes cifres faen amoriar, pero paga la pena tentar de pescanciales.

L'astrofísicu Frank Drake túvoles en cuenta pa calcular la probabilidá de vida intelixente na nuestra galaxa, entendiéndola namás dende un puntu de vista antropocéntricu —esto ye, ensin albidrar otres formes d'esistencia estremaes de les que conocemos nesti planeta—. Asina, calculó'l númberu de planetes de la Vía Lláctea que podríen abellugar a civilizaciones con capacidaes comunicatives asemeyaes a la humana anguaño, viendo'l porcentaxe d'estrelles que puen tener sistemes planetarios, el porcentaxe de planetes con condiciones físiques asemeyaes a la Tierra, la prevalencia porcentual de la vida nel nuestru sistema solar, el porcentaxe de tiempu nel que pue apaecer una forma intelixente en comparanza col tiempu d'esistencia d'un planeta, el porcentaxe de tiempu en desenrollar una teunoloxía de comunicación interestelar, etc. Según les estimaciones, la ecuación Drake amuesa que, en cualquier momentu, tienen d'haber na Vía Lláctea d'unes 50 a 5.000 civilizaciones con igual o mayor poder de comunicación que l'humanu.

Esti averamientu nun ye más qu'un xuegu, claro, pero val pa entamar a mirar pal espaciu d'otru xeitu. Si imaxinamos que, al igual que'l 100% de los demás fechos físicos del nuestru entornu, la vida ye un estáu normal de la materia nel universu; y que ye normal que los procesos d'evolución de lo vivo dean en seres intelixentes, capaces d'espardir la so actividá fuera del so planeta; podemos usar la escala del astrofísicu soviéticu Nicolai Kardashev pa clasificar estos seres: una civilización de Tipu 1 sería la que paña tola so enerxía dende'l so planeta; una civilización de Tipu 2 sería la que garra enerxía del so sistema solar; una civilización de Tipu 3 sería la que lo fai de dellos sistemes solares; a lo último, una civilización de Tipu 4 sería la que s'esparde per una galaxa dafechu. Pa Kardashev, la teunoloxía humana taría agora nun procesu de cambéu dende un Tipu 0 (la civilización nun paña enerxía del planeta pa salir d'él, equí homo sapiens y pan troglodytes taríen al mesmu nivel) y un Tipu 1 (la teunoloxía permite una aición planetaria). Un porcentaxe de los planetes qu'atopa la ecuación de Drake na Vía Lláctea tendrá que tener, poro, civilizaciones Tipu 2 o superiores, entendiéndoles namás dende un puntu de vista antropocéntricu.

Entra en xuegu, entós, la Paradoxa de Fermi, que bien podemos resumir nuna entruga cenciella: "Si la edá y el tamañu del universu afalen que la vida intelixente ha ser dalgo común nel mesmu... ¿ónde coime tán?". Si tien d'haber seres capaces d'espardir la so actividá acullá les estrelles, ¿por qué nun los vemos? ¿Por qué esta actividá nun ye tan aparente como defende la so probabilidá?

La rempuesta ta nel antropocentrismu.

Afitaos nos razonamientos de Drake surdieron, nel sieglu XX, programes espaciales como'l SETI (Search for Extra-Terrestrial Ingelligence, Busca d'Intelixencia Estraterrestre), entamáu pola NASA en 1971. La idea d'esti programa ye fácil: esclucar les señales del cielu a la gueta de buelgues d'actividá intelixente. Les más de les actividaes del SETI van empobinaes al estudiu de les frecuencies de radio espaciales. Les oreyes teunolóxiques de la Tierra tan sintiendo de contino'l ruíu espacial, a la gueta d'un patrón estremáu, intelixente. Pel momentu, nun atoparon nada.
Pue haber varies razones. En primer llugar, l'anchu de frecuencies pal qu'atienden los humanos ye curtiu, y hai un espectru munchu mayor d'enerxíes ehí fuera pa les que nun se ta atendiendo. El SETI ye un programa antropocéntricu qu'espera atopar señales iguales a les que los humanos emiten dende la metá del sieglu XX. Pero les señales de radio tienen problemes de tresmisión fondos y son una teunoloxía mala pa unviar información a eses distancies. Ye probable, poro, que si esisten civilizaciones intelixentes de Tipu 2, 3 o 4, estes remanen otru tipu de sistemes.
Otru error ye l'esperar atopar un patrón o una señal intelixente "entera", entendible pol ser humanu. Non solo por querer alcontrar un llinguaxe o una lóxica matemática antrópica, sinón por nun atender curioso a les propies formes de comunicación humanes: nes comunicaciones nuestres per Internet, por exemplu, el mensaxe "entendible" namás esiste nos sistemes operativos del ordenador que pide la información y nel ordenador que la manda: si s'interceuta un cachu de la tresmisión ente estos, sólo se tien un ruíu inintelixible. El mensaxe namás se decodifica nel emisor y nel receutor.

Esti problema, l'antropocentrismu na busca d'una vida estraterrestre perintelixente, entiéndese perbién cola metáfora de la formiga y l'autopista: la formiga roxa que traviesa l'A-66 pa llevar comida al so formigueru nun pue saber lo que ye una autopista. Nun pue pescanciar nin el conceutu nin la forma de l'autopista, nun pue entender la teunoloxía emplegada na so construcción nin les motivaciones tres la so esistencia. Si hai civilizaciones intelixentes, con teunoloxíes capaces d'espardese de mou interestelar, tán tan lloñe de nós como la formiga de l'autopista. Como l'ameba del microscopiu. ¿Qu'interés va tener el ser humanu en comunicase con una formiga o con una ameba? ¿De qué-y va a falar? A tolo más que llegará la so interaición con esos seres será a observalos, guardalos o... a pisalos. Podríemos tar, lliteralmente, en metá una autopista espacial ensin sabelo.

El problema engáfase aínda más si atendemos pa les últimes teoríes de la Física. Unu de los problemes que les teoríes astrofísiques modernes, fitaes na Relatividá Especial d'Einstein, alcuentren nel intentu d'esplicación del universu, ye la so incapacidá pa esplicar curioso'l momentu 0 d'esistencia o'l momentu infinitu de masa —l'instante previu al Big Bang o'l centru de los furacos prietos: la "singularidá"—. Anque funciona perbién, d'un mou cuasi perfeutu, pa prever el funcionamientu de los grandes oxetos nel espaciu-tiempu, la Relatividá Especial tampoco nun ye a axustase a los fenómenos cuántico-mecánicos, a los asocedíos nes partícules más pequeñes de la materia.

Na última década, nel intentu d'atopar una Teoría Unificada de la Física qu'esplique a la vez toos estos aspeutos, ta garrando munchu puxu denomada "Teoría M" (de Membrana). En resume, esta teoría de cuerdes propón que'l nuestru universu ye namás una burbuya momentánea, qu'apaez y desapaez nun océanu de burbuyes: nun multiversu. La Teoría M diz que la materia esistente nel multiversu ye siempre la mesma, pero que camuda de dimensión de mou constante, allugándose en 11 dimensiones estremaes y supersimétriques (pegaes y simultánees unes a otres). Anguaño, cuando miramos a les partícules más pequeñes, a lo cuántico, vemos qu'apaecen y desapaecen partícules que —en teoría— nun puen apaecer y desapaecer de la nada, y nun somos quien a esplicalo. Por simplificalo: La llei de Conservación de la Materia diz que "la materia nin se crea nin se destruye, tresfórmase"; cuando los físicos miren a les partícules más pequeñes ven que la lóxica newtoniana desapaez, dando en fenómenos exóticos que nun cumplen llei tala. La Teoría M ígualo proponiendo que la apaez y desapaez namás nel nuestru mundu cuatridimensional, pero sigue constante nes 11 dimensiones. Diciéndolo a lo xole: si una partícula desapaez d'equí, ye porque apaez n'otra de les 11 dimensiones. Esto tien consecuencies filosófiques graves, que mos llevaríen a otres discusiones —si tolos estaos de la materia esisten de mou simultáneu, toa forma posible de la materia ha esistir en dalguna dimensión... poro, nun multiversu fechu d'un númberu infinitu d'universos, tien d'esistir un universu por cada posibilidá de la materia... poro, hai un universu onde los gochos tienen esnales y onde l'asturianu ye oficial—.

Ensin entrar neses discusiones, interésanos mirar pa les 11 dimensiones de la Teoría M. Les membranes o p-branes que formaríen esti universu son oxetos multidimensionales, qu'esisten al mesmu tiempu en varies dimensiones. Nós somos seres que vivimos en 4 (llargo, ancho, alto-baxo y nel tiempu) y nun podemos entender un mundu con otra configuración, a nun ser con metáfores. Por exemplu, les amebes —que tamién viven nel nuestru mundu cuatridimensional— válennos pa entender como sería un mundu que tuviera namás dos dimensiones espaciales: si ponemos a una ameba nun planu perfeutu imaxinariu, namás va poder movese hacia alantre, hacia atrás o pa los llaos, y nunca hacia arriba o hacia abaxo. Poro, podemos dicir que, nel so universu, nun hai arriba o abaxo. Los seres qu'evolucionaran dende esta ameba fadríenlo por ser quienes a pervivir meyor nesi mundu ensin arriba o abaxo. Nós, entós, podríemos ponenos xusto cabo l'ameba o los sos descendientes, per riba o per baxo d'ellos, y nunca nun sabríen de la nuestra esistencia. Magar que tuvieramos contra ellos, nun seríen a venos, por razones físiques y evolutives. Si nesti universu planu hubiera una civilización d'amebes 2D, y nós llevantáremos una d'elles hacia arriba o hacia abaxo, lo que percebiría'l restu d'amebes sería qu'esa compañera, cenciellamente, desapaez. Talo que les partícules cuántiques nel nuestru.

Nel multiversu de la Teoría M, fechu de membranes multidimensionales, nós somos amebes que namás ven cachinos d'eses membranes. Les posibilidaes de la materia son, asina, muncho mayores de lo que pensábemos.

Pa dalguién como'l qu'escribe, qu'esplica la creencia mítica nos dioses per aciu de razones psico-sociolóxiques y culturales, nun dexa de ser irónico'l remanar cálculos probabilísticos, fechos dende l'astrofísica más atea y dura, sobre la esistencia d'unos seres con teunoloxíes y intelixencies tan alloñaes de la nuestra, que nun podríemos definilos más que como dioses. Del mesmu mou, pa dalguién que defende la non-causalidá de la esistencia, de la materia o de la vida, la posibilidá d'una panspermia, entamada adrede por intelixencies interestelares, tien un puntu de pantasía realista. Y ye que munchos astrobiólogos serios xueguen agora con teoríes exo-xenétiques: ¿y si la vida nun evolucionó naturalmente nel nuestru planeta, sinón que llegó dende fuera? La semiente de la vida, la chispa primixenia de la evolución en forma de proteínes y aminoácidos, bien pudo llegar al planeta al traviés del impactu de meteoros, cometes y radiaciones de materia dende fuera les llendes del Sistema Solar. Anque esto pue suceder de mou autónomu, por evolución y ensin "axentes creyadores", una civilización de Tipu 4 Kadasev bien podría "semar" vida perdayuri la galaxa, arrémente, igual que l'home sema cepes de bacteries. Lo diminuto del nuestru tamañu y lo curtio de la nuestra vida, nesti contestu, asusta.

Pero lo más irónico, cuido, ye qu'esti antropocentrismu, nel averamientu a la busca de vida estraterrestre, ye dalgo mui peligroso pa les especies terrestres dende'l puntu de vista adautativu. L'home, na so inorancia, créyese'l centru y l'oxetu d'esta "Creación". Por eso, el SETI nun sólo escucha señales, sinón que tamién les emite. El ser humanu ta faciendo tolo posible, cola so teunoloxía y inocencia, por facese visible na contorna galáctica: emitimos señales de radio con mensaxes matemáticos, información sobre'l nuestru allugamientu na galaxa, sobre les carauterístiques del nuestru planeta, unviamos semeyes... hasta unviémos allálantrones el nuestru códigu xenéticu. Pero, viendo el nuestru inesistente poder interestelar, igual yera meyor tar calladinos. Les intelixencies superiores son siempre les depredadores: la raposa ye más llista que la pita, l'osu formigueru ye más intelixente que la formiga y l'home ye'l mayor depredador de la Tierra. Si quedemos en que la materia evoluciona de mou asemeyáu en tol universu, y hai posibilidaes de que, per allálantrones, haya intelixencies mayores a la terrestre, entós ye posible qu'eses intelixencies tengan una mayor potencia destructora o una capacidá depredadora mayor. Podríemos ser merucos faciendo señales en metá d'un ñeru de ñerbatos.

Y la verdá que, viendo dalgunes coses equí embaxo colos nuestros conxéneres, a veces pienso que meyor invertíemos les perres nun STI (Busca d'Intelixencia Terrestre).

Sí, la vida ha ser dalgo común pel universu. Asina y too, l'antropocentrismu na so conceición amenorga les sos posibilidaes al argumentu d'Avatar. Hai formes de vida na propia Tierra muncho más alieníxenes que les qu'esperen atopar proyeutos como'l SETI. Arthur C. Clarke y Kubrik en 2001, o'l xenial Tarkovsky en Solyaris,  intentaron imaxinar formes de conciencia perestremaes de la humana, pero sólo fueron a aturullar al espectador con monolitos prietos y finales sorrealistes con lluces de colorinos, y hai quien allorió cola idea (2) . Les posibilidaes reales, cuido, son muncho más humildes o muncho más exótiques. ¿Hebo seres gaseosos pañando la enerxía eléctrica del Gran Puntu Roxu de Xúpiter? ¿Son los furacos prietos la boca d'unos merucos cósmicos xigantescos y esfamiaos? ¿Nalarán seres monocelulares pel vacíu de Los Pegollos de la Creación?

Por si acasu, dexáime glayar: ¡yo tuvi equí!

Hai unes melodíes del primer esporpolle del sintetizador, a finales de los 70 y entamos de los 80, que yá de rapacín m'enllenaben de tristura. Pol so calter murniu o pola so perfeición matemática, supongo, gustábenme... pero nun me gustaba sentiles. Sin embargu, col tiempu descubrí qu'estes melodíes tallaran el mio sentíu musical más de lo que camentara. Bon exemplu d'elles ye "Alpha", de Vangelis. Como munchos de los discos fechos con sintetizador la dómina, Albedo 0.39 avieyó mal durante los guitarreros 90, pero llega a los 10 del XXI remocicáu y anováu. Anguaño, estos álbumes vintage entiéndense tan bien como nos 80. La melodía d'Alpha ye simple y futurista, por eso mos llanza contra la soledá del vacíu y les estrelles.

(1): Decátate de l'ablucante semeyanza ente los Noyos de Galaxes y les Redes de Neurones. (Lleer: Fractales)

(2): Asturian Weird Foundation: Treceño entra en mou SETI con Areces.

GLOSARIU:

• Furacu prietu (asturianu pa "black hole"): Rexón del espaciu de la que nada, nin la lluz, pue escapar. Nel centru de los furacos prietos esiste la singularidá de les teoríes físiques d'anguaño. Stephen Hawking propunxo que los furacos prietos emiten una radiación perpoderosa y que puen ser les antoxanes de "Furacos de Merucu" ("wormholes"), pontes ente dos puntos estremaos del espaciu-tiempu. Anguaño, piénsase qu'hai un furacu prietu nel centru de toles galaxes, atrayendo tola materia d'elles a la singularidá.

• Singularidá gravitacional o del espaciu-tiempu: Puntu nel que les cantidaes que s'usen pa midir la gravedá, como la densidá de la materia, son infinites, frayando les lleis del espaciu-tiempu. La singularidá apaez cuando la materia algama densidaes gravitacionales masives, infinites, doblando y esgayando'l continuu espaciu-tiempu. Los Teoremes de la Singularidá de Penrose-Hawking alcuentren que la singularidá pue apaecer nel centru d'una estrella qu'esbarrumbe per sigo mesma, formando un furacu prietu, y que tuvo d'esistir nel momentu previu al Gran Españíu ("Big Bang"). La formulación d'una Teoría de la gravitación y del espaciu-tiempu qu'esplique la singularidá ye güei'l gran desafíu de l'astrofísica.

• Noyu de galaxes (asturianu pa "galaxy cluster"): Pensábase qu'estos garrapiellos de galaxes yeren los mayores oxetos xuníos pola gravedá que se conocen nel universu, pero anguaño, descubrióse que los noyos de galaxes formen parte tamién d'otros garrapiellos de de noyos: "supernoyos" (superclusters). El noyu galácticu al más cercanu Grupu Llocal nel que tamos, Virgo, abelluga más de 1500 galaxes. Grupu Llocal y Virgo son un cachín, namás, del Supernoyu Llocal, con millones de galaxes. El númberu total de supernoyos nel universu calcúlase en 10 millones.
  [Cluster, n'inglés, ye lliteralmente "piñu", "recimu" "garrapiellu" o "conxuntu de munches coses". Escoyemos la forma asturiana "noyu" por tradición lliteraria en TIC y pa sorrayar que lo qu'identifica a esi grupu nun ye que tea fechu de munchos elementos, sinón qu'esos elementos tán xuníos y formen un tou. La forma "Piñu de galaxes" tamién sería bona.]

• Antimateria: Nel artículu, fálase de "materia" d'un mou xenéricu y divulgativu, pa referise al tou d'enerxíes, partícules y antipartícules del universu. Estes últimes son iguales a les partícules, pero tienen una carga llétrica inversa, y formen un tipu de materia ximielgu, pero n'espeyu. Unu de los dilemes de l'astrofísica anguaño ye entender por qué nel universu observable paez haber más materia qu'antimateria. Del mesmu mou, esiste otru tipu teóricu de materia y enerxía (la materia y enerxía escuro) que ye indetectable pela banda electromagnética, pero que tien efeutu gravitacional sobre la materia y, en delles teoríes, enllena la mayoría de la masa universal. 

Aína tienes unes hores (hasta'l domingu 31 de xineru) pa votar al meyor blogue n'asturianu 2009. Equí esplíquente cómo facelo y porqué.

[>>Ver Parte 1]

Como toles fales que viven n'estratos sociales mozos, el léxicu del asturianu urbanu tien capacidá enforma p'anovase y crear términos nuevos, o significaos nuevos pa términos patrimoniales, que son a reponder a realidaes culturales igual de nueves. Poro, ye síntoma de lo vivo d'una llingua'l qu'esta alcuentre les sos propies evoluciones, amás de la importación de léxicu foranu y l'usu de cultismos.

La esistencia del asturianu amestáu, como variedá llingüística qu'apaez nuna situación social de diglosia grave, ye un fenómenu llamador pola so resistencia social. La dialeutoloxía amuesa como esta variedá ye, más qu'una fala de transición ente asturianu y castellanu, un dialeutu social qu'ha esplicase dende conceutos antropolóxicos y sociolóxicos —como'l d'aculturación— pa entender por qué caltién la cadarma morfosintáutica del diasistema asturianu d'un mou cuasi perfeutu, ensin interferencies, y, sin embargu, apaecen por demás nel léxicu y la fonoloxía: siempre que los falantes perciben un rasgu llingüísticu como "marcáu socialmente" —por ser propiu de la llingua non-prestixada o B—, camúdenlu polos rasgos llingüísticos de prestixu. Por ello, apaez el "dijíste-ylo" en cuenta "dixíste-ylo" (la pronunciación de la x ta más marcada que l'allugamientu de los pronomes) o'l "de a hecho" por "dafechu" (hipercorreición estrema, nun esiste esa espresión en castellanu); por ello nun ta marcao nomar "piescos" a los de la pescal de casa, pero los del supermercáu son "melocotones", igual que tovía pue dicise que los animales "muerren" pero yá ta marcao dicilo de les persones.

Con too, nes estayes más moces de la nuestra sociedá, que sienten como les que más el pesu de la diglosia, el procesu d'interferencia y sustitución léxica nun tien siempre estes connotaciones. La xíriga moza ye símbolu non sólo de clas social, sinón d'estratu d'edá: conocela y usala ye bono, porque ye un rasgu d'una identidá, moza, dixebrada de los otros grupos sociales. Nesta estaya, el falante nun identifica los términos asturianos como pallabres d'esi sistema llingüísticu, sinón como fala de la xente mozo. Ye por eso que l'asturianu urbanu sigue pervivu nes xeneraciones moces de les nuestres ciudaes y llugares, con un léxicu que rescampla polo xenuino.  Equí va, entós, otru garrapiellu de términos que mozos y moces usen davezu, ensin percibilos como llingüísticamente marcaos:

• cachar: v. 1. Garrar. 2. Detener con sorpresa [a dalguién o dalgo]. Ex: Meca, cacháronlu copiando. (Probablemente, del inglés "to catch" y l'español d'América Central "cachar").

• cachazu, el: sust. 1. Aición y efeutu de cachar. || Meter un cachazu: Cachar [con sorpresa]. Ex: Vaya cachazu que-y metieron cuando taba copiando.

• gansu, -a, -o: ax. 1. Mui grande [una persona, un oxetu]. 2. Maizón [una persona]. Ex: Vaya gansu que ye'l pivot d'esi equipu. || De ganso: Dafechu, enforma, abondo. Ex: Cacháronlos copiando de ganso.

• pinín, -ina, -ino: ax. 1. ax. Persona ensin picardía. 2. Principiante, novatu. 3. Infeliz, inocente. Ex: Esi qué va saber, si ye un pinín.

• picar: v. 1. Envizcar, facer que dalguién tenga gana de facer dalgo. 2. Facer lo posible pa que persones o animales s'enfaden o s'engarren. 3. Facer que dalguién sienta envidia o celos. 4. Facer de rabiar. Ex: Picóse tou polo que-y escribí nel Facebook. 5. Dar golpes nuna puerta o facer sonar un timbre [pa qu'abran]. Ex: A les siete pícote al microlarbi.

• picazu, el: sust. 1. Aición y efeutu de picar o picase. Ex: Vaya picazu que garró cuando vio lo que-y escribí nel Facebook.

• pitu, el: sust. 1. Cigarru. || Echar un pitu: Fumar un cigarru. Ex: ¿Salimos a echar un pitín?

• restallar: v. 1. Tar de fiesta, de folixa. 2. Tar de folixa hasta arreventar. Ex: Esti finde vamos dir a restallar a La Pola. || Tar de restallu: 1. Tar de folixa. 2. Ser guapu o guapa, tener atractivu físicu. Ex: Cuando pones esos pantalones tas de restallu.

• tar fuera (de) bolos: esp. 1. Nun enterase, nun tar al tanto de lo que se diz, de lo que pasa. (Equí tenemos un casu claru d'espresión que la xente usa yá ensin conocer el so raigañu nel deporte tradicional asturianu, munches veces pensando que tán falando en castellanu. Delles busques de Google: 1, 2 y 3).

• tralla, la: sust. 1. Soníu fuerte. 2. Ruíu. 3. Música fuerte. || Meter tralla: Armar xaréu, tocar música a un volume peraltu. Ex: Vaya tralla que metíen los Slayer daquella.

• tralleru, -a, -o: ax. 1. Que mete tralla. 2. Que-y gusta la tralla. Ex: A ella namás-y gusta la música trallera.

• trallu, el: sust. 1. Disparu [fuerte con un balón, en fútbol o otru deporte de pelota].

• trallazu, el: sust. 1. Disparu [mui fuerte con un balón, en fútbol o otru deporte de pelota]. 2. Descarga llétrica. Ex: Dio-y un trallazu por tocar el cable. 3. Mancadura. Ex: Dio-y un trallazu en llombu al garrala  en cuellu.

• tucos, los: sust. 1. Rastes. 2. Pelo [peñao a lo rastafari]. Ex.: Esi de tucos ye amigu míu.

Como siempre, convídovos a qu'apurráis nos comentarios más pallabres y espresiones que conozáis ;)

Pa entender el mundu, fitemos los sos cimientos en conceutos suxetivos —antropocéntricos y, nel nuestru casu, occidentales—, que, esplicándolu dafechu, papemos a ciegues. Miramos al so traviés y yá nun los vemos nin los cuestionamos. Unu d'ellos ye'l principiu de causalidá: como nosotros tenemos intención, dámos-yla al restu de fechos continxentes del universu. Asina, ente dos oxetos ensin conciencia, creamos una xunión —metafísica, porque ye una interpretación determinista del fechu físicu que ta penriba de lo físico— na que too ye causa o efeutu d'una causa. Les coses nun pasen, simplemente, ensin conciencia que xulgue la so relación, sinón que tienen que tener orixe —razón, causa, madre— y un fin nel futuru —efeutu, enfotu, fíu—. D'esti mou, dos átomos nun choquen, sinón qu'unu causa'l movimientu del otru. L'agua nun sólo pinga na nuestra pelleya, sinón que mos mueya. El ser humanu busca'l porqué de les coses, pero escaez que tou porqué ñaz d'él. Al buscalu, créalu. Asina, llega a entrugase cuála ye la causa primera nesta filera de causalidaes (cuando, si dalgo ye lo primero, nun pue tener causa anterior).

Ensin güeyu que ve, nada ye visto. Ensin mitu de causalidá, nada tien causa.

La idea de causalidá ye efeutu d'otru cimientu más fondu y más inconsciente: la conceición llinial del tiempu occidental, na que la historia va siempre hacia alantre. Dambes idees, añeraes nes coraes mesmes de la nuestra ciencia, faenla esbarrumbar cuando mira a lo más pequeño y lo más grande del universu. La Teoría de la Relatividá Especial d'Einstein amuesa que'l caleyar p'alantre nel tiempu ye una sensación suxetiva, que tiempu y espaciu son lo mesmo y que nun hai tiempu universal, sinón "regatos" pelos que l'espaciu resbaria. Ríos nos que la nuestra suxetividá pue viaxar p'alantre y p'atrás, o que puen xelase. Asina mesmo, causa y efeutu nun esisten na estaya cuántica y nin nel caos (que ye la única forma na que esisten los fenómenos: nunca nun tán aisllaos, como quier la física newtoniana, sinón enxertos en millones d'otros fenómenos. La ciencia causal nun pue prever fechos positivos tan normales como los meteorolóxicos).

Estos mitos nun son sólo vezu cultural, hai razones más fonderes escrites nel nuestru organismu. Una manera de decatase d'elles ye entender el fenómenu PHI: Mira los puntinos coloraos d'enriba; son cuatro puntos separtaos, qu'apaecen y desapaecen en distintos tiempos; poco a poco, ceguñen más rápido. Namás hai que camudar el tiempu nesta ecuación pa que'l to celebru cree ehí dalgo nuevo que nun ta ehí, pa que construya una realidá abasada nuna relación ente esos puntinos que, en realidá, nun esiste ensin ti: la perceición d'un oxetu en movimientu. Dende un puntu de vista oxetivu, los cuatro puntinos siguen apaeciendo y desapaeciendo aislladamente nel so sitiu, pero'l to sistema de conocimientu inventa una estructura nueva —una gestalt—que ye, pa ti, verdá dafechu. Muévese.

Los científicos gestálticos que dieron col PHI atoparon munches más solombres na muria de la cueva platónica. Un bon exemplu nel que rescampla'l nuestru mou d'encadarmar la realidá véolu nel exerciciu d'intentar xunir con cuatro llinies rectes siguíes —ensin alzar enxamás el llápiz de la fueya— los nueve puntos del cuadráu que tienes a la mandrecha. Failo, xuega. Intenta xunilos toos con cuatro rectes ensin mirar la solución (1).

Siempre, cuando mires al cielu, a otra persona o a la televisión. Tolo que ves mándase de la mesma lóxica del fenómenu PHI. Nun hai cuadráu dalu. El puntín nun se mueve. Non, nun hai constelaciones, cielu, nin cuyar (2).

La idea de causalidá tenémosla tan dientro como estes estructures gestáltiques, ye una ferramienta evolutiva básica. Tanto, qu'el nuestru sistema de conocimientu nun funciona ensin ella: cuando nun ve la causa —madre— de dalgo, siente un desequlibriu fonderu y dolorosu que-y pruye iguar pa pervivir. Esi desequilibriu esplica la relixón y la ciencia, l'animismu y la ciencia física. De fechu, son talamente lo mesmo: dende'l principiu, el ser humanu sólo tien un mou de conocer, que pue nomar construcción o destrucción según el contestu.

El que les xeneraciones humanes duren tan poco y el que lo mozo viva cuando lo vieyo muerre fai que tengamos mitos como'l del progresu. En realidá, tola nuestra teunoloxía —que percibimos tan avanzada, sintética, aerodinámica y sofisticada— ye talamente la mesma dende enantes del homo sapiens: quemar coses. Aquel primate antropomorfu qu'empecipió a esfregar rames y paya ente les manes, pa faer el fueu col que tuvo lluz y calor, col que cocinó y mandó sobre enemigos y animales, dió un saltu teunolóxicu qu'entá nun pasemos. Quemando les coses qu'atopemos nel planeta blinquemos de la piedra al bronce y del bronce al fierro. Faciendo fogueres coles coses que pañemos na Tierra tuvimos revoluciones industriales, máquines de vapor, electricidá, aviones y coches. El mesmu instintu dende l'entamu.

Agora sabemos qu'esta zuna, tán esitosa evolutivamente pa la nuestra especie, va matala. Pero nun somos quien a parar. Nun vamos dexar de quemar hasta qu'amburemos la Tierra dafechu, carburu del progresu del nuestru conocimientu. Cuando tea dafechu en caldia, cuando too seyan povises, buscarémos nuevu combustible acullá... o morreremos con ella.

Esti vezu destructor, adautativu y primate, vémoslu non sólo na teunoloxía qu'usamos pa medrar, sinón nel ciernu mesmu del pensamientu científicu. Si-y das a un guaḥe que tea en procesu de descubrir les causes del mundu —5/7 años— un xuguete de mecanismu tapecíu, verás esi instintu apaecer. El pruyimientu primeru ye'l de ximielgalu pa sentir les coses que tien dientro, el d'abrilu como seya, estrapallalu escontra'l suelu pa descubrir los secretos que guarda, les cosiquines de les que ta fechu. Machucar, destruyir y abrir pa conocer. Frayar en milenta cachos y ser quien a axuntalos otra vez. Abrir oricios, castañes, relós.

La máquina más complexa enxamás fecha pola ciencia física ye'l Large Hadron Collider de CERN. Ye un aparatón ablucante, xigantescu, fundíu 175 metros embaxo'l suelu y de 27 quilómetros de circunferencia ente Suiza y Francia. Tolos conocimientos de más altor na Física humana tán nella, dende l'electromagnetismu, a la relatividá especial y la física cuántica. CERN tien los ordenadores más avanzaos, la teunoloxía más nuevo y lo especialistes más péritos trabayando nella. La máquina ta fecha, nin más nin menos, pa dar rempuesta a les entrugues más importantes de la Física anguaño: ¿de qué ta fechu l'universu? ¿qué ye y de qué ta fecha la materia mesmo?

En realidá, el Large Hadron Collider (Gran Colisionador d'Hadrones) ye namás un tubu pel que se llancen, unes escontra otres, partícules de materia a les potencies más violentes que ye quien el ser humanu, pa ver qué pasa. Una máquina fecha pa frañir la materia pa ver qué tien dientro, pa cascala hasta machucala sólo por ver qué enerxíes y que secretos guarda. El Gran Mayu.

Tien la mesma lóxica, la mesma gestalt del guaḥe qu'estrapalla'l coche de xuguete escontra'l suelu y lu fraya pa entender con qué cosiquines ta fechu; la mesma del primate que cabruña piedres pa cutir cáscares y güesos. Y si españa, qu'españe.

Asina, el ser humanu construyó ferramientes pa facer el mundu más afayadizu a la so esistencia. Dalgunos humanos, al velu depués, piensen: "esti mundu ye perafayadizu pa mi, tien sol que me calienta, tien agua que me quita la sede, tien animales que m'alimenten y me visten... ¿quién me lu fizo?". Dicía Douglas Adams qu'eso yera como si un topu mirara pa la so topera embaxo la tierra y pensara: "esti mundu ye perafayadizu pa mi, nun tien lluz que manque los mios güeyos, tien tierra pela que presta furar, tien merucos perllambiones... ¿quién lu fizo asina pa mi?". Estos seres humanos y estos topos, na so curtia vida, nun son a entender que son productos del procesu d'evolución. Ellos nun son causa del universu, sinón efeutu del mesmu.

Y como efeutu de la idea de causalidá, los dioses, lo máxico y lo sobrenatural vienen a tapar los furacos que la ciencia dexa no qu'esplica, a iguar el desequilibriu esistencial. Los dioses de la ñube —y les dances rituales que los seres humanos facíemos pa llamalos— morrieron cuando entendimos los tres estaos del H2O, les presiones de l'atmósfera, los ciclones y los anticiclones. Con too y con ello, el creacionismu ye tovía un mal epidémicu del qu'abondos homes y muyeres tiren pa nun sentir fríu énte la nada de la non-causalidá.

Porque la ciencia mira a los güeyos de la nada: l'universu nun tien causa; la enerxía nin se crea nin se destruye, nin se fai nin se desfai, tresfórmase; el Big Bang ye, lo más seguro, un momentu más nun procesu infinitu de separtación y rexunión de tola materia; l'universu ye cachín pequeñu d'un multiversu infinitu, ensin madre, ensin tiempu, ensin entamu nin fin. Cuando llega a la llende del so conocimientu, la ciencia reconoz la so inorancia y nun inventa seres incognoscibles que la saquen d'esa esmolición esistencial (2).

La lóxica del creyente —el que prefier creer a saber—, del creacionista, ye simple: nun tien postura que dalgo nun tenga causa o entamu, que l'universu surdiere ex nihilo. El ser humanu tien orixe y fin, crea nueves coses y nuevos homes; poro, l'universu mesmu tien que tener madre. Na complexidá sobrehumana del universu, esa ha ser una madre que comparta la idea de causalidá humana, pero que tenga poderes sobrehumanos. Si too tien una causa, un orixe, entós l'universu tien que la tener tamién: un dios.

Asina, el creyente, el creacionista, queda tranquilu. Nun se decata de lo babayo d'esti camientu. Queriendo siguir la llei lóxica —la gestalt inconsciente— de que too tien de tener una causa, inventa dalgo pa da-y sentíu al propiu universu, inventa a dios. Cai nun fenómenu PHI divín. Sicasí, cuando, siguiendo la so llei (que diz que too ha tener una causa), -y entrugues cuála ye la causa y orixe d'esi dios, diráte que dios nun tien causa: dios ye dalgo infinito, ensin madre, ensin tiempu, ensin entamu nin fin. Un ser que tien talamente les mesmes carauterístiques del universu anticreacionista qu'al entamu refugaba (4).

Yo adico pal abismu y dexo que'l fríu de la nada me xele hasta la cañamina. Pero, si tengo de calentame con fogueres metafísiques, dexáime que prenda'l instintu primitivu y escueya quedame cola versión esotérica d'Aaron Funk aka Venetian Snares, nesti bastiazu de maxa y breakcore que ye Szamár Madár. Parte d'un discu conceutual que sigue l'esnalar d'un palombu peles cais de Budapest (nun ye broma, esi ye'l conceutu l'álbum), el cantar ye quiciás una de les obres más comerciales y menos violentes de tola obra del músicu canadiense, pero exemplifica bien curioso lo que fai en Venetian Snares: cutir les composiciones clásiques d'antaño hasta frayales, ver de qué tán feches, esgaya-yos la so enerxía y reamestar los sos cachinos nun nuevu ser teunolóxicu. Enantes del Gran Españíu que parió esti universu n'espansión, esistió otru universu (Elgar). Pero esa ye otra historia...

(1) Nun hai caxa nin cuadráu, namás 9 puntos separtaos nel planu. Sal fuera de la caxa (la caxa sólo esiste en ti).

(2) O meyor, en ti sólo hai y pue haber cuadraos o puntinos en movimientu: l'únicu mou que tienes de conocer ye esi y l'únicu universu que pues ver ye'l que proyecta'l to mesmu güeyu. En ti sólo pue haber cielos, fechos azules polos dioses o por molécules d'O3.

(3) En teoría. Na práutica, inventa teoríes.

(4) O, pa más risión, inventará un segundu superdios invisible que creara al primer dios invisible.

Dímosla nel hospital, nel aeropuertu, na televisión, na radio, nel fútbol, na espicha, nel cumal, na cárcel, na fábrica, en cuartu, na playa, na antoxana, nel solhorru, na pumarada, en tayu, nel cai del puertu, ente dólmenes, énte l'espeyu, na bolera, na policía, na manifestación, nel acueductu, nel aula T.I.C., na R.A.E., faciendo'l carbayín, echando sidra, en grupu, en direuto, de postal, per videochat, enfilaos, a pechu, sǝʌǝɹ 1ɐ, pintando fueyes, pintando muries, lloramicando, besando, entrastiando, chumando, cola gaita, col fíu, cola fía, col nietu, col güelu, col perru, col gatu, col coneyu, col pitu, coles pites, col caballu, col camellu, en catalá, n'euskara, en galego, n'árabe, en bretón, n'italianu, en morse, en rumanu, en picard, en portugués, en sardu, en Paris, en Cuadonga, en Bilbo, en Lisboa, en Madrid, en London, en Rosario, en Beijing, en Chicago, en Turquía, en Moskva, nel Mont Saint Michel, nel Taj Mahal, en Dublin, en New York...

Y asina hasta 10.000. Nel nome de la xusticia, vamos dala onde, como y énte quien faiga falta.

Esti sábadu 28 de payares de 2009, vémonos en La Pola Siero.

En pasando un par d'hores, la sidre achampanao —perronero— y el vinu portugués que rulaba pela mesa yá calentara los picos abondo como pa qu'empezáramos a picamos. Ye lo que tienen les obligaes xuntances familiares de Navidá. Yo, que yá tenía que tar más que tralláu nestos bailles, nun tuvi que dexar que pasara —non delantre Güelita—, pero cayí otra vez. Tocando les tecles xustes, el mio tíu fue quien a envizcame na llamuerga del bable. Engarrémonos.

Él, falando nun perfectu asturianu y en metá l'aldea, tando a un quilómetru escasu de la so casería, del horru y el güertu qu'heredó del so bisgüelu, razonóme lo malo y lo fato que yera puxar pola nuestra xíriga de probes aldeanos, encamentóme que meyor aprendiere idiomes internacionales que sirvieren pa ganar perres, acusóme de defender la oficialidá por interés económicu personal y, en xeneral, soltóme dafechu la retafila d'ataques anti-llingües rexonales cola que tolos díes lu mayen dende la canal de televisión que tanto-y presta ver (Intereconomía). Los pensamientos ayenos qu'agora-y valen p'afitar l'auto-vergüenza que-y aprendieron de guaḥe, hai cincuenta años, nes llendes físiques del mesmu quilómetru cuadráu nel que charrábemos. De sobra sabía él, cuando lo dicía, qu'una d'eses interllingües de prestixu económicu fálola bien curioso y que nunca nun tuvi negociu o gané un duru con nada averao a la llingua asturiana (1).

Enveredando pel camín románticu que tán inútil ye nestes engarradielles, yo contestába-y que cada llingua guarda un mou d'entender l'universu, que la nuestra ye la única que val pa esplicar el nuestru ámbitu y que por eso tenemos que la valorar. Falé-y de los nomes qu'él y la so madre daben a les coses del nuestru mundu (fechu, hacía cinco minutos, de xigales, orpín y refalfiu). Falé-y del auto-odiu inxertu na so personalidá, de como-y lu aprendieron por fenómenos d'aculturación que, na nuestra historia familiar nun tienen nin gota de metafísico: conoz él bien d'anécdotes y asocedíos que, vivíos y contaos en primera persona, pasemos de padres a fíos como exemplu del como la nuestra naturaleza rural y asturfalante ye estigma vergonzosu na ciudá y la modernidá.

Pero nun fue la engarrada lo importante, lo que me quedó pa siempre, d'aquella nueche.

Dende l'otru llau de la mesa, Güelita bullía malagusto na siella. Dándo-y dacuando un sorbucu al so vasín de moscatel, sentía en silenciu les faltosaes que fíu y nietu dicíemos. Entós, espetando les sos neñines nes míes, colos sos güeyos color miel dalgo enchispaos pol alcohol pero con una mirada dura y intelixente, dixo —nun tonu baxu, tranquilu y repunante, con esa autoridá que namás tienen les güeles bonales—:

—Paezme bien que fales asturiano, fiín, pero has facelo bien: nun digas ámbitu.

Con esa risina nos llabios que tien el que fizo una maldá adrede, pegó otru sorbín al moscatel. Güelita quixo mancáme y mancóme. Ye un mou vieyu d'aprender.

Yo callé. Per dientro, pruyíame falá-y del necesariu usu de cultismos y tecnicismos nes llingües normales, de rexistros baxos y altos, de cómo s'arrequexó históricamente la nuestra fala a lo rural hasta convencemos de que nun valía pa otra cosa, de cómo pertenezo a una xeneración d'asturfalantes qu'entró ensin torgues en tolos niveles educativos y económicos de la sociedá, d'altor lliterariu... Pero callé. Porque, nel fondu, supi qu'ella tenía razón.

Supi que dicir esa pallabra nesi momentu, na mio casa y delantre Güelita, fala en realidá de los mios años d'educación —d'indoctrinación— n'instituciones castellanofalantes, fala del pesu que tienen les mies llectures d'adultu y los medios de comunicación na verdadera cadarma del mio pensamientu; esa que, fecha con munches cibielles que nun ñacieron nesti quilómetru cuadráu, yá nun ye a esplicar esti universu d'un mou curiosu. Foriatu de mio mesmu.

La xeneración de mio güela fue la primera en conocer, yá de bien mayor, la ciudá. En realidá, nunca nun salió del güertu y del prau, pero conocióla. Viéronla cuando, de rapacinos, andaben de madreñes siete quilómetros cola burra pa vender na plaza lo que, pa ellos, yera lo más preciao del mundu —pataques, fabes y fréxoles; limones, ñisos y piescos—; cuando Padrín, que yera xófer de tranvíes, traía per casa dalgún xuguete o revistuca; cuando suañaben con dexar de llendar embaxo l'orbayu y ganar perres pa mercar un coche y un traxe de categoría. En cuantes llegaron ellí y llevaron los primeros focicazos, aprendieron la vergüenza de ser lo que yeren: asturianos.

La segunda xeneración, la de los sos fíos, tuvo la oportunidá de ser normal. Fue a estudiar y fizo la mili nel sur. Colocáronse bien, aprendiendo a callar siempre'l secretu y vergonzosu orixe: la quintana, el pueblu, la mina. Con too, esa naturaleza siempre esistió, siempre asomó la patuca y, pa dellos, cuando-yos traxo vergüences per fuera tamién-yos traxo un arguyu secretu, que guardaron no más fondo les coraes. Hoi, nengunu dellos vive na ciudá: cuando pudieron, volvieron al prau maternu. Prefieren andar 30 quilómetros en coche hasta'l trabayu tolos díes qu'añerar ente fumu y formigón.
La tercer xeneración, la mía, apurrió l'espeyu a esta historia. Fitada nel trabayu de l'anterior (que fuera la primera qu'entró na universidá y que vió esi espeyu), púnxolu na antoxana la casa pa que güelos y padres se miraren: dellos siguieron refugándose a sigo mesmos, dellos volvieron a reconocese.

Yo sé que Güelita volvió a reconocese. Anque les mancadures dexaron señal, a ella (que, como toos nosotros, ye tovía la rapacina que fue, aquella qu'andaba a mores cuando sintió per primer vez el ruíu del motor d'un avión bombarderu) présta-y que yo puxe polo asturiano, que fale con arguyu la so fala y que nunca más nun quiera tener vergüenza. Véolo en too. Cuando me cuenta histories de los sos mayores, cuando m'enseña pallabres pa que nun se pierdan. Vilo cuando, enantes d'una de les últimes procesiones pela Cai Uría, cosió la bandera d'Asturies na vara d'ablanu que cortara'l mio padre.

La primera y la segunda xeneración tán vives. El so "viaxe diglósicu" nun terminó, camuda al mesmu tiempu que'l míu propiu. Yo quiero entornalu dafechu. Ellos y elles —dellos y delles: los que yá nun s'odien— tamién. El camín ye'l mesmu dende cuantayá y nun lu entamemos nosotros. Por eso ye importante nun olvidar esi principiu: si lu escaecemos, si lu tracamudiamos, perderémonos nosotros mesmos.

Paezme que yera Milio Rodríguez Cueto'l que dicía, non ensin humor, que l'asturianu yera oxetivamente la llingua más guapa del mundu porque yera la única que tien una pallabra pa toes y caúna les coses que n'Asturies hai. Y ye verdá. Nun ye grandonismu, ye que de verdá los asturianos y asturianes falaron y falen de too lo posible al traviés de la so ferramienta llingüística. De la ñube, la guerra, la pación y l'amor: de tolo qu'hai y pue haber.
Hai una pallabra asturiana pa dicir ámbitu na nuestra casa, delantre la nuestra güela.

Al tiempu, la fala ta viva y l'universu cambia. Apaecen güeyaes nueves que necesiten nomes nuevos. Hoi, nun ye posible falar de Teoría de la Ciencia ensin dicir paradigma, nun se pue falar de pensamientu ensin sinapsis, de socioloxía ensin contestu nin de sociollingüística o lliteratura ensin mentar rexistros.

Pero pal mieu, la dulda, la gayola y el querer, en tolos moos y graos que puen sentise, hai pallabres tan vieyes como los montes. Ye normal que'l falante patrimonial, cola historia diglósica que vivió, nun se reconoza al sentir dellos usos de la so fala lloñe del so mundu —n'ámbitos técnicos, estraos de neoloxismos, préstamos d'otres llingües y cultismos—. Que tenga el mesmu sentimientu cola lliteratura que ñaz d'esa mesma fala o col so usu nos medios de comunicación, non. Nesos llugares, el rexistru perfechu, el puyu nel qu'ha fitase siempre la llingua ha ser la fala patrimonial de la que ñaz.

De la rellación ente llingua estándar, rexistru estándar y lliteratura d'anguaño, sal la llingua del futuru, l'asturianu qu'han heredar les prósimes xeneraciones. Sabíenlo bien los pioneros escritores del Resurdimientu, criticaos a lo último —a veces, refugaos con despreciu— polos sos hiperasturianismos, arcaismos, mestura dialectal, temática autorreferencial y búsqueda d'un estándar con identidá dixebrada. Dende'l puntu de vista históricu, la so escritura fue lóxica y necesaria. Había que garrar identidá cultural, voz propia y arguyu, al empar que se defendía lo vieyo, lo de fondu raigañu. Ficiéronlo pero, con too, el rexistru lliterariu acabó demasiaes veces —hai que lo reconocer— en un discursu tapecíu y lloñe del falante.

La segunda xeneración quixo defendese como una lliteratura d'altor internacional capaz de falar de cualquier cosa con esa ferramienta llingüística. Trabayaron el rexistru con procuru y, en dos décades, dieron con un estándar lliterariu creyible —que s'asemeya y debe muncho más de lo que piensa al rexistru anterior—, mui aceptáu en xeneral polos falantes y esitosu enforma no lliterario: entra en cualquier campu semánticu y usa cualquier preséu técnicu dende un mou d'entender l'universu —esto ye, un códigu llingüísticu— asturianu dafechu. Anque más que de cambéu de xeneración, igual habría que falar de cambéu de paradigma —munches persones escribieron dende los dos llugares—, esti grupu d'escritores sí s'enfotó en llegar a esi rexistru arrémente, n'usar la llingua nos sos sentíos patrimoniales anque tuvieren rozando terrén virxe. Por ello, somos quien a allugar nel mapa de la realidá más palpuñable'l so inventáu Grandiella, a falar en chigre col Orlando que llevaba una camiseta del Kill 'Em All mientres sacaben al so hermanu del pozu, a ver el color del sable na Kano africana o a sentir a Encarnación de la Fonte repetir aḷḷicuḷḷó na corrada.

Nes mies manes tengo una de les meyores noveles de la tercer xeneración —la más nueva, la que conoció a Nick Cave y a David Lynch pero yá nun fundió les manes na tierra moyao (2)—. Tampoco nun fai falta que yo-y dea esi títulu (dó-ylu): carrétalu tatuáu en llombu dende enantes de ñacer y yá falen d'él como exemplu de la lliteratura asturiana del futuru. Razones lliteraries hailes abondo, como l'ayalga técnica que descubre nel usu de la voz narradora, l'enguedeyau desenguedeyamientu del argumentu al traviés del esamen emocional y el talentu brillante col qu'ata'l destín d'estes xeneraciones que, xuníes, afuxen de sigo mesmes. Gran obra. Con too y con ello, déxame un tastu raru...

Doime cuenta de qué pasa en lleendo na portada una pallabra que me lleva a aquella nueche d'iviernu. Estes páxines danme una sensación asemeyada a otra que yá sintiera antes, pero al revés: un Síndrome del Doctor Mateo voltiáu. Nesa serie de televisión, dícenmos que los personaxes son asturianos, asegúrenmos que tan cabo'l Seya, vémoslos echar culinos en chigre, calzar madreñes y curiar xates, pero... cuando falen, l'universu mesmu rincha. Too nesa serie ye falso y mentira: antroxu fuera, "auténtica impostura".
Nun ye esaxerao dicir que cada llingua llenda un universu dixebráu, ye lliteral. Cuantayá que los psicólogos saben que les estructures llingüístiques formen les del pensamientu mesmu, eses coles que'l ser humanu fai'l so mundu y, pela contra, qu'eses estructures cognitives tresmítense de mou llingüísticu. Entós, la verdadera diferencia ente llingües nun ta —como piensen dellos filólogos— na fonética/fonoloxía, na morfoloxía o la sintaxis: ta nel universu que guarden. Pa un falante nativu d'inglés nun hai dixebra ente ser y tar, dalgo que los asturfalantes nun seremos nunca a pescanciar y que tien que camudar dafechu'l sentimientu mesmu d'esistencia; d'igual mou, por munchu enfotu que pongamos, nun vamos ser a esplicá-y a un falante nativu de castellanu les llendes del color roxu —esi que va dende'l "pardo" de los felechos n'iviernu, el "ocre" o "naranja" del pelo d'un raposu, al "dorado" o "rubio" de les barbes d'una panoya—. El llau semánticu ta siempre pegáu al ser (o al tar).

Abro una páxina al debalu. 16 y 17. Una neña esguila'l tueru vieyu d'un carbayu y mete'l pie nuna fonte: "cumpli'l ritual qu'íntimamente autoimpuxera". "Ye consciente, a cuenta de la inestabilidá territorial que caracteriza a la so familia, de la fugacidá de les coses". Les frases dícenme que ye lliteratura n'asturianu, asegúrenmelo, pero'l rexistru llévame a un universu semánticu mui lloñe d'esi carbayu, d'esa fonte y de los sentimientos d'esa rapacina.

Al llau, munchos de los tan criticaos testos de los 70 y los primeros 80 suenen verdaderos, xenuinos, como sólo pue sonar l'usu llingüísticu d'una persona qu'aprendió'l mundu n'asturianu. Falo, sobre too, del rexistru qu'atopamos en xente como Carlos Rubiera, Roberto González-Quevedo o hasta d'Andrés Solar. Al llau, el de la segunda xeneración rescampla por llimpiu y trabayáu, capaz de ser cultu y d'altor artísticu (3) al traviés del pensamientu patrimonial. Si la llingua y la lliteratura —esto ye, el rexistru estándar y lliterariu— del futuru, de la tercer xeneración, nun ye a quien a upase a esi altu ensin perder la comunicación cola primera, a sentase na mesma mesa y reconocese ensin abusar de rexistros cultos que sustituyen a los patrimoniales, yá nun ye la so heredera. Nun paga la pena.

El tema d'esta novela ye'l tema central de tola lliteratura asturiana, el mesmu ciernu de la nuestra personalidá anguaño: el procesu de refugu a lo que fuimos, d'escaezu de lo que somos y la torna al raigañu como únicu camín pa etendenos. El mundu rural que desapaez y dexa a la persona moderna esnortiada. Ayeri, una esperta xulgaba la dixebra qu'amuesa ente'l discursu pretendíu (la confesión de los sentimientos más fondos y xenuinos d'esa persona) y el discursu real (estráu de cultismos, neoloxismos y referencies metalliteraries) como una metáfora del estremamientu ente'l personaxe y el so raigañu. Ye posible, pero tengo mieu de que, en realidá, seya una metáfora de la distancia ente la escritora que siente y la escritora qu'escribe; ente persona y llingua.
Sé que les más (persones) de la xeneración lliteraria más moza, comparten la esmolición pol rexistru (4), sé que viven y trabayen conociendo nelles esta llucha llingüística ente neoenculturación y tradición. Que quieren caltener l'universu que guarda la llingua qu'heredaron, facer que les xeneraciones del futuru sientan el burbús de los montes nel sangre de la so llingua, como nosotros lu sentimos. Pero parte d'esta xeneración cien por cien billingüe yá nun siente llucha dala: remana dos llingües pero sólo ve un mundu.

La mio xeneración diz ámbitu delantre la güela y cuésta-y atopar una espresión curiosa pa dicir, qué se yo, auténtica impostura o incoherencia que despersonalizaría (páx. 22), cuando fala de sigo mesma. Ventitantos años d'escolarización y televisión castellanofalante, de Cortázar y Panero, de traducciones foriates de Yourcenar, Beckett y Cunqueiro. Demasiaos praos daos a monte y demasiaos cultismos en celebru. Mírome al espeyu de los güeyos color miel de mio güela y confiésome pecador.

(1) Y si lo ficiere, ¿qué?. Repúname ver que la defensa del escaecimientu de la propia llingua por falar una grandona que dea perres —como l'inglés— siempre va xunto al tarrecimientu a ganar dineru usando la propia llingua materna: l'odiu nun sabe de razonamientu lóxicu.

(2) Polos versos xeniales de Xabel Vegas.

(3) Dicía Pablo Antón Marín Estrada —seguro, unu de los poetes más brillantes que diera l'asturianu— que-y repunaben "los escritores pedantes, los transcendentes y aquellos que-yos presta más marear al que llee que fala-y claro y conta-y les coses que de verdá importen na vida de cualquier ser humanu". Toi d'alcuerdu.

(4) Nun falamos d'estilu (l'arte col que se remana la llingua), sinón de rexistru (el nivel llingüísticu al que s'usa la llingua).

El sentíu musical del avilesín Daniel Romero tien abondo de pintor o d'escultor. Nes sos composiciones y producciones cuasi nun hai melodíes, nin temes o motivos. El pulsu y el ritmu son borrinosos, l'harmonía ye un paisaxe llonxanu y indefiníu. Con too y con ello, ye una música sensible, que trabaya la vista y el tientu con una curiosidá artesana. Siempre n'astrauto, .tape. enguedeya testures, tastia colores, aportando a lo simple al traviés de lo complexo: maximize to minimize. Porque, sí, como tou paisaxe -por quietu que tea, por monótonu que seya- el soníu de puntu tape puntu ye, al microscopiu, complexu y retorcigañáu, estráu de cosiquines.

Pa pintar, Daniel Romero samplea na so casa-estudiu instrumentos folk tradicionales y ruidos del ambiente, buscando timbres orgánicos y vivos a los que-yos amestar los dixitales: l'arcu esfriega les cuerdes, los tucos piquen na madera y la edición sintética avérase más al mosaicu o al collage qu'a la composición. Por too ello, la electrónica que fai en .tape. sentímosla como dalgo humano, non-electrónico. Dalgo qu'alienda.

L'astraición y la falta de narración na so música dexa espaciu al nuestru maxín, fai qu'usemos sensaciones mui primitives pa esfrutar d'unos cantares que, d'esti mou, garren la forma de les alcordances del propiu oyente. Ye una música rara, pa sentir ensin escuchar. L'autor ye mui consciente d'esti envís imaxinativu y nun ye casualidá qu'al primer llargu de .tape. lu llamara "Paintings" o qu'al segundu "Tomavistas"  (un medio-recopilatoriu de rareces), nin que la so llabor como videoDJ domine les sos últimes apaiciones en públicu. Pel camín espublizóse l'escelente "Repainted", nel qu'artistes tán importantes na escena IDM mundial como ISAN, Sora o The Village Orchestra reamestaben "Paintings".

.tape. ye un proyeutu asturianu del que, magar lu conozan per allalantrones na escena (non-tan-underground) de la indietrónica ambiental y glitch, y magar entamara con aquel prestosísimu "Flying over Bañugues", nun vais sentir falar davezu nos medios asturianos. Pa variar.

Anque la so forma en direuto pierde muncho d'esa astración mínima de los discos pa camudar en un grupu de post-folk, nun perdáis la ocasión de velos. De momentu, podéis sentir na rede "Paintings", "Tomavistas" y "Repainted" calcando equí, equí y equí.

Dende la llingüística, los rexistros dialeutales de toles llingües puen estremase por mor de criterios xeográficos, pero tamién según l'estratu o función social nel qu'apaecen. D'esti mou, esisten rexistros distintos pa distintos trabayos y llabores, rexistros orales y lliterarios... y rexistros estremaos según la edá de los falantes.

Hai una xíriga propia de la xente mozo que, nel casu del asturianu, sorprende pola so gran resistencia a la diglosia y el so espardimientu per tol continuum social. Los mozos y les moces asturianes -seyan falantes o non, seyan conscientes de selo o non- usen y perciben como "slang" o "fala moza", munches pallabres y espresiones que: son asturianes y caltienen el so significáu orixinal; son asturianes y surden con nueva semántica; son pallabres nueves dafechu que surden dende'l sistema llingüísticu asturianu; son pallabres d'otres llingües que s'amiesten al rexistru asturianu.

Equí van namás unes poques que tán mui vives y me presta sentir en llingües moces per clases y chigres:

*cambrar: v. 1. Poner o ponese más gafu. 2. Quemar o quedar desganáu. Ex: Cambré yá de tanto sentite. 3. Cafiar. (Probablemente una forma de camburar)

*cambrazu: sust. Aición y efeutu de cambrar. Ex: El probe garró un cambrazu de la virxe cuando-y lu tiremos.

*chapar: v. 1. Estudiar. Ex: Pa esti esamen hai que chapar la de dios. 2. Trancar, pesllar. Ex: Fui a por sidra pero taba chapao.

*chapazu, el: sust. Aición y efeutu de chapar. Ex: Tranquilu, que col chapazu que lleves apruebes de fixo.

*chapu, el: sust. 1. Euru. 2. Dineru. Nun tener un chapu: Nun tener perres.

*chumar: v. Beber bebíes alcohóliques.

*grapar: v. 1. Garrar [coles manes], suxetar. Ex: Grapélu pela chaqueta cuando marchaba. 2. Detener con sorpresa [a una persona o animal]. Ex: Grapólos la policía en Sama.

*puchar: v. 1. Reñer. 2. Protestar. 3. Puxar. Ex: Tu púcha-yos, que t'acaben aprobando.

*puchada, la: sust. Aición y efeutu de puchar. Ex: Vaya puchada que-y metió'l profe por contestá-y.

*puntu, el: sust. 1. Home. 2. Persona [despeutivo]. Ex: ¿Y qué pinta esi puntu n'esto?

*rucar: v. 1. Cortexar; entamar a falar con una persona pa cortexala; afalagar. Ex: "Mira, María ta rucando con esi roxu" (Tamién en reflexivo: "Ruquémela"). 2. Pensar muncho, esmolecese. Ex: "Nun te ruques, que nun va pasar ná". 3. Cafiar, insistir. Rucar la oreya: Falar pa convencer, afalar.

*truñir: v. 1. Cortexar [rápido pa caltener rellaciones sexuales]. Ex: "Truñió-y, pero ella nun quixo". 2. Tener rellaciones sexuales con dalguién.

Hai munchísimes más y, de xuru, meyores exemplos. Si vos dais cuenta de dalguna, ponéila nos comentarios y asina vamos atropando un bon paxu de fala moza ;)

Cartelu d'anunciu de La Piesca'l Gochu en Sevilla. ¿Ridículu, non? Pos non, mira embaxo...

Estos díes Xixón enteru ta estráu de cartelones como esi peles zones más turístiques. Hailos del tamañu d'una persona pel mediu la Cai Corrida, escolingaos de les faroles, pel paséu de San Llorienzu... ¿Como veríen el cartelu d'enriba llantáu na Torre l'Oru? Nun sé. Nun creo que lu viéremos ellí nin nesta nin nenguna realidá paralela, pero na Asturies d'anguaño, la del Síndrome d'Estocolmu, miles d'asturianos pasen al delláu d'esi alloriante cartelu tolos díes y nun s'estrañen al velu. A otros miles, danos perceguera.

La fiesta, xabaz y ayena, aportó a El Bibio na última década'l sieglu XIX. Les muries "neo-mudéjares" de la plaza destruyéronse na Guerra Civil, pero en 1997 finó una reforma millonaria  pa un edificiu nomáu yá "Monumentu Históricu Artísticu" (1). Lo que pasa dientro d'elles, dende entós, ye la celebración de unu de los exercicios de sadismu hacia un ser vivu más sangrinos qu'esisten, únicu nel mundu autonomáu "civilizáu".

Ye mui importante la reflexón sobre les razones culturales que s'amazcaren col traxe "de luces", porque son les úniques razones que faen que tala vergoña siga viva: facé-y lo mesmo a cualquier animal fuera del "albero" ye brutalidá animal y pue llevate a la cárcel. Pero si vas antroxáu d'espantayu goyescu y la xente pagó la reñonada pa fumar un puru y glayar "olé" mientres t'envizques espetándo-y un fierru nel llombu al güé, entós yes un artista.

La fiesta nacional d'otres naciones pasa per un Teatru d'Ópera, con música y sensibilidá perfecha, o pela axuntanza na danza alredor d'una foguera nuna nueche de folixa máxica. Si consideres qu'esi espectáculu circense baxu ye'l to Arte Nacional, el summúm de la gayola de la to cultura, entós males coraes tenéis tu y ella. Ha quedar claro: la tortura y l'asesinatu xabaz d'animales en nome de la risión y la prestura ye dalgo inaceptable en toa cultura afitada nel conocimientu, na razón y el respetu al mundu. Como asturianos, nun queremos esi sangre nes nuestres manos. Porque (y ye importante) eso nun ye de nueso.

Na carbayera'l mio pueblu, nun hai tantos años, peles fiestes del patrón soltaben un gochu entafarráu en grasa fresco y daben premiucos al rapaz que fuera quien a garralu. Pero nun yera fácil, el gochu espatuxaba y, cola grasa fresco, esñidiaba que se mataba. El probe animal pasaba munchu mieu y los probes rapacinos muncha vergüenza colos sapazos que se metíen ente'l barru o cola comedia qu'entamaba la xente siempre que se-yos escapaba'l gochu. Pero, si lu garraba -cosa mui raro- al mozu igual-y tocaba dalgo del Samartín. Lo simbólico del actu, nuna sociedá rural onde los gochos y los animales de la casería se sacrifiquen tolos díes por subsitencia, onde la caza y la piesca nun queden tan lloñe, atopámoslo n'entamos tribales bien asemeyaos antropolóxicamente al circu romanu del que vien la "fiesta": la prueba de madurez, la doma. Pero la diferencia entre la piesca o la doma l'asturcón -estresantes pal animal, culturalmente pervieyes- sigue siendo fonda. Nun hai gayola pol sangre en direuto, pola muerte como oxetivu.

Non, lo más seguro ye que nel futuru nunca nun haya una piesca'l gochu per Sevilla. Nin nel mio pueblu, tres una multona al conceyu de fiestes por maltratu animal. En munchos conceyos y parroquies d'Asturies, finóse con tradiciones así de nuestres, por respetu al animal. Al mesmu tiempu, nesa mesma Asturies, tán celebrándose (y empobinándose dende les alministraciones) tortures milenta vegaes más sangrines. Por razones culturales, en nome d'un folclore que nun ye nuestru.

Non, eso nun ye de nueso. Nun mos mos representa, nun mos gusta. Que nun lo faigan nel nuestru nome. Que nun antroxen el nuestru nome con peinetes y sangre, y mos lu metan pelos güeyos como un espeyu de dalgo que quieren que seyamos, pero que nun somos.

Conceyos valientes como'l de Castrillón declaráronse yá antitaurinos y espublizaron reglamentación escontra'l maltratu animal nel so territoriu. En Carreño estos díes el tema ta en toles boques coles protestes al encierru d'Ambás.

El día 15 hemos dexá-ylo claro al de Xixón.